Энэтхэг улс, Жамму Кашмир муж, Ладак, Лех хот. Дээрхийн гэгээн Далай лам өнөөдрийн хүртээх Жанрайсиг бурхны авшиг хүртээх зэхэл үйлээ гүйцэтгэхээр өглөөний 06:00 цагаас өмнө айлдварын талбайд залран ирэв. Түүнийг бэлтгэлээ базааж байх зуур сүсэгтэн олон суудлаа эзлэн цугларсаар байлаа.
Энэ үеэр орон нутгийн сургуулийн сурагчид бурхны шашны уламжлалт ном хаялцах арга техникийг хэрхэн эзэмшсэнээ олны өмнө үзүүлэв. Зарим нь босож зогсоод асуулт тавьж, сууж буй нөхөд нь түүнд нь хариулт өгөх байдлаар мэтгэлцэх бөгөөд энэ нь Дээрхийн гэгээний тусгайлан дэмжиж, урамшуулдаг зүйлсийн нэг юм. Түүнчлэн, нутгийн иргэд өөрсдийн цэцэрлэгт хүрээлэнгээс түүсэн шинэхэн цэцэгс, цэцгийн хэлхээг авчирч, сургаалын тавцанг чимэглэж байлаа. Эдгээр цэцэгсийг Бодь сэтгэлийг үүтгэх болон Бодьсадвын санваар хүртээх ёслолын үеэр өргөн барихаар бэлтгэжээ.
Дээрхийн гэгээн энэ өдрийн айлдвараа Бурхан багшийн сургаалын гол цөм болох сэтгэлээ засах тухай ийнхүү эхлүүллээ.
“Бурхан багш “Нүгэл хилэнцийг бүү үйлд. Зөвхөн буяныг үйлд” хэмээн айлдсан байдаг. Хэрэв бидний сэдэл сэтгэл сөрөг байвал үүнээс гарах үйлдэл нь ч мөн сөрөг болно. Бурхан багш бидэнд сөрөг үйлдлээс татгалзахыг сургасан нь эцсийн дүндээ бидний өөрсдийн эрх ашигт нийцэж байгаа хэрэг юм. Ядуу зүдүү, тусламж хэрэгтэй хүмүүст хоол хүнс, эм тариагаар туслах нь маш сайн хэрэг боловч хамгийн чухал зүйл бол асрал нигүүлсэхүйн сэтгэлийг өөртөө төлөвшүүлэх явдал юм. Үүнд хүрэхийн тулд бид сэтгэлээ номхотгож, амиа хичээсэн үзлээ дарж, бусдын сайн сайхны төлөө өөрийгөө зориулах хэрэгтэй. Нагаржунай гэгээнтэн, хэрэв бид өөрийн болон бусдын тусын тулд гэгээрэлд хүрэхийг хүсэж байгаа бол нигүүлсэхүйн сэтгэл болон хоосон чанарыг онох билэг оюуныг хослуулан төрүүлэх хэрэгтэй гэсэн байдаг. Бурхны хутгийг олоход бусдыг гэх асрал нигүүлсэнгүй сэтгэл зайлшгүй чухал. Хамаг амьтны тусын тулд гэгээрэлд тэмүүлэх Бодь сэтгэл бол бүгдэд тустай хамгийн дээд юм. Үүнд нигүүлсэнгүй сэтгэл болон бусдад туслах ер бусын хатуу шийдвэр багтдаг.
Надад өөрт маань тийм төгс бодь сэтгэл үгүй ч би үүнийг үнэхээр их биширдэг. 14 наснаасаа эхлэн би хоосон чанарыг нухацтай судалж, үүнд гол анхаарлаа хандуулж ирсэн. Тэр үед бодь сэтгэл бол маш сайн зүйл боловч хүрэхэд дэндүү хэцүү мэт санагддаг байлаа. Харин хоосон чанарыг таньж мэдэх нь арай ойрхон, боломжтой мэт санагдаж, “Гэгээрлийн хутгийг олоод жаахан амраад авч болох юм” гэж бодож байснаа санадаг. Гэтэл дараа нь Хуну лам ринбүүчийгээс Шантидева гэгээний “Бодьсадвын явдалд орохуй” номын тайлбарыг сонсоод, хэрэв цаг хугацаа, боломж байгаад хичээж чадвал Бодь сэтгэлийг ч бас өөртөө төрүүлэх боломжтой юм байна гэдгийг ойлгож эхэлсэн дээ.
Бид бүгдэд нигүүлсэнгүй сэтгэлийн үр бий. Энэ нь бид эхээс төрөхдөө түүний хайр халамжийг хүртэж өссөн тэрхүү биологийн хүчин зүйлтэй холбоотой юм. Гэвч бидний энэхүү халуун дулаан сэтгэл нь ихэвчлэн шунал хүсэлтэй холилдсон байх хандлагатай байдаг. Бид өөрийгөө бусдын оронд тавих мэт бясалгалын аргуудыг хэрэглэснээр энэхүү өрөөсгөл хандлагыг засаж чадна. Энэхүү эрдэнэт хүн төрөлхтний амьдралыг утга учиртай болгох хамгийн шилдэг аргуудын нэг бол зовлон зүдгүүрийг Бодь сэтгэлийг төрүүлэхээс илүүтэйгээр анагаах өөр юу ч байхгүй гэдгийг ухаарах явдал юм” хэмээн айлдсан юм.
Дээрхийн гэгээн бодь сэтгэлийг үүсгэх болон Бодьсадвын санваар хүртээх ёслолынхоо хүрээнд сүсэгтэн олонд Увашийн таван сахил хүртээхээ мэдэгдэв. Эдгээр таван үндсэн амлалт нь дараах зүйлсээс бүрддэг:
Хүний амь таслахгүй.
Эс өгснийг үл авах.
Буруу хурьцлыг тэвчих.
Худал үл хэлэх.
Архи, согтууруулах ундаа (мансууруулах бодис) үл хэрэглэх.
Үүнийг тайлбарлахдаа Дээрхийн гэгээн их худал буюу өөрийн оюун санааны түвшнийг хэтрүүлэн гайхуулахгүй байхыг онцгойлон сануулж, "Яг л над шиг сэнтий дээр сууж байгаа хүмүүс үүнээс машид болгоомжлох хэрэгтэй" хэмээн хошигнон хэлэв. Эдгээр сахилыг хүртэхийг хүссэн хүмүүсийг уншлагаар удирдан дагуулж, гурав дахь удаагаа уншиж дуусаад, түүнийг хуруугаа няслах үед "бид сахилаа хүртлээ" хэмээн бодохыг санууллаа.
Дээрхийн гэгээн бодь сэтгэлийг үүтгэх зан үйлийг үргэлжлүүлэн, сэтгэлээ номхотгох болон бясалгалын нарийн аргуудыг тайлбарлав.
“Бодь сэтгэлийг үүсгэхдээ Бурхан багшийг өөрийнхөө өмнө заларч байна гэж төсөөлөн, түүнийг тойрон бодьсадва нар, гол шавь нар болон энэтхэг, төвөд, ладакийн агуу их багш нар гэрч болон зогсож байгаагаар бясалга. Энэ сэтгэлийг төрүүлнэ гэдэг нь хамаг амьтныг гэгээрлийн хутагт хөтлөхөөр тэмүүлж, энэ эрмэлзлээ хэзээ ч бууруулахгүй байхыг хэлнэ. Майдар бурхны "Судрын чимэг" зохиолд багш хүний арван эрдмийг жагсаасан байдгаас хамгийн чухал нь мэдлэг чадвартай байх болон бусдыг нигүүлсэх сэтгэл юм. Гэхдээ хамгийн гол хүчин зүйл бол багш хүн өөрийнхөө сэтгэлийг тодорхой хэмжээнд номхотгож чадаагүй бол бусдын сэтгэлийг номхотгоход тусалж чадахгүй” хэмээв.
Мөн Бодьсадвын зургаан барамдын нэг болох "Амирлан оршихүй" бясалгалыг хэрхэн хийх талаар ийнхүү зааварлав.
“Бясалгалын объектыг сонгохдоо эхлээд нүдээрээ маш сайн ажиглаж, дараа нь тэрхүү дүрсээ сэтгэлдээ маш тодорхой буулгах хэрэгтэй. Амирлан оршихүй нь таван мэдрэхүйгээр бус, зөвхөн сэтгэлээр хийгддэг бясалгал юм. Гадаад обьектоос гадна биеийн дотоод суваг, эсвэл сувган доторх тарнийн үсгүүдийг обьект болгон авч болно. Түүнчлэн сэтгэлийг өөрийг нь ажиглах замаар бясалгаж болно. Төвөдийн бурхны шашинд бясалгалын бурхныг төсөөлөн бясалгах замаар сэтгэлийн амирлан оршихуйг олох нь түгээмэл байдаг.
Билиг оюуны тухайд бид нэг зүйлийг маш сайн санах хэрэгтэй. Үзэгдэл, бодит байдал хоёр үргэлж хоорондоо таардаггүй. Бидэнд харагдаж буй зүйлс яг харагдаж байгаа шигээ оршин байдаггүй. Сэтгэлээр нэрлэж, томьёолсон зүйлс ч мөн адил бодит байдал дээрээ тийм биш байх нь бий. Чухам үүний учрыг олохын тулд шинжлэн судлах нь маш чухал юм. Бид өөрсдийн мунхаг, буруу ойлголтыг дарахын тулд түүнийг сөрөх ерөндгийг хэрэглэх ёстой. Энэ нь яг л гал хүйтнийг хөөж, гэрэл харанхуйг арилгадагтай адил юм. Жэ ринбүүчи Богд Зонхов өөрийн “Мөрийн гурван эрхэм” бүтээлдээ юмс өөрөө бие даан оршдоггүй (хоосон чанар) болон бүх зүйл өөр зүйлээс шалтгаалан үүсдэг (шүтэн барилдлага) гэсэн хоёр ойлголтыг хэрхэн хослуулан ойлгох ёстойг маш тодорхой тайлбарласан байдаг.
Богд Зонхов өөрийн шавь Наваандагвад хандан, цаашлаад бид бүгдэд зориулж, “Мөрийн гурван эрхэм (Магад гарах сэтгэл, Бодь сэтгэл, Хоосон чанарыг онох билиг оюун)-ын түлхүүрийг нэгэнт атгасан бол одоо аглагт суун, хатуужил хичээнгүйгээр шамдаж, эцсийн зорилгодоо түргэн хүрэгтүн” хэмээн захисан байдаг. Энэ удаагийн нигүүлсэнгүй Жанрайсиг бурхны авшгийг хүртээх хүсэлтийг Гэлүгба уламжлалын тэргүүн, Жэ ринбүүчигийн 103 дахь залгамжлагч Гандан Три ринбүүчи тавьсан билээ. Энэ нь Ладак болоод Төвөд орны олон зуун жилийн онцгой хэлхээ холбоо, мөн Дээрхийн гэгээн болон одоогийн Гандан ширээт Ризон ринбүүчи нарын хоорондын гүн барилдлагыг илэрхийлж буй маш чухал үйл явдал юм. Энэхүү номын уламжлал нь V Далай лам 40 настай байхдаа үзсэн нэгэн ер бусын үзэгдлээс эхтэй ажээ. Түүнийг Жанрайсиг бурхны дагсал бясалгал үйлдэж байхуйд өрөөнд байсан Жанрайсиг бурхны хөрөгний зүрхнээс Төвөдийн хаан Сонцэнгампо залран гарч ирээд, түүнд энэхүү авшгийг шууд хүртээсэн гэдэг. Хожим нь XIII Далай лам Төвөдийн сар бүрийн 10-нд энэ үйлийг, 25-нд Дамдин бурхны үйлийг тогтмол үйлддэг байсан бөгөөд одоогийн XIV Далай лам ч энэхүү уламжлалыг үргэлжлүүлэн дагах дуртай байдаг билээ” хэмээсэн юм.
Дээрхийн гэгээн Далай лам Жанрайсиг бурхны авшиг хүртээх үйлийнхээ төгсгөлд Бурхан багшийн авшгийг нийт сүсэгтэн олонд хүртээж, үүнийгээ өдөр тутмын амьдралдаа хэрхэн хэрэгжүүлэх тухай машид чухал зөвлөгөөг өглөө.
Тэрбээр өдөр бүр Бурхан багшийн авшгаа шинээр хүлээн авч, үүнээс гарсан бүх буян, тусыг хамаг амьтны сайн сайхны төлөө зориулдаг тухайгаа хуваалцав. “Хамгийн гол зүйл бол хэнд ч, ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй байх мөн бусдад туслахын тулд чадах бүхнээ хийх явдал юм. Хэрэв та үүнийг хэрэгжүүлж чадвал Бурхан багшийн авшгийг эвдэх, доройтуулах үйлдлүүдийг гаргахгүй байж чадна” хэмээлээ. Айлдварынхаа төгсгөлд Дээрхийн гэгээн өнөөдөр ашигласан ном, судар нь V Далай ламын үзсэн үзэгдэлд үндэслэн Жамьянхэнцэванбуу хэмээх агуу багшийн туурвисан бүтээл болохыг дурдлаа. Тэрээр Жамьянхэнцэванбуу болоод түүний залгамжлагчид болох Жамьянхэнцэчойжийлдодой, Дилго Хенцэ ринбүүчи, Трүлшик ринбүүчи нар нь V Далай ламын адил шашны бүх урсгал чиглэлийг хүндэтгэн үзэх үзлийг баримталдаг байсныг онцлон тэмдэглэв.
Дээрхийн гэгээн Далай лам гурав дахь өдрийн сургаалаа маргаашийн хөтөлбөрийг зарлаж, нийт Ладакийн ард түмнийг энэрэн нигүүлсэх сэтгэлээр нэгтгэсэн дараах айлдвараар өндөрлүүллээ. Маргааш Цагаан дарь эхийн насны авшиг хүртээн, түүний дараа Дээрхийн гэгээнийг урт наслахыг ерөөх зан үйл болохыг мэдэгдээд, ийн айлдав.
“Энд хүрэлцэн ирсэн лам нар намайг урт наслахыг ерөөн залбирах болно. Би ч мөн өөрийнхөө төлөө залбирах болно. Түүнчлэн Гандан Три ринбүүчи минь одоо нэлээд өндөр настай болсон тул бид бүгдээрээ түүнийг урт удаан наслахын төлөө залбирах учиртай. Би ч мөн залбирна. Мөн өнөөдөр бол хоёр жилийн өмнө энэ бүс нутаг нэрвэгдсэн аймшигт үерийн өдөр тохиож байна. Тиймээс бүгдээрээ тэрхүү гамшигт амь үрэгдэгсэн хүмүүсийн төлөө хамтдаа залбираарай”.
