Прага, Чех. 2009 оны 9 дүгээр сарын 10. Дээрхийн гэгээн Далай лам Прага хотод уйгурын удирдагч Ребия Кадирыг дэмжиж буйгаа илэрхийлэв. Тэрбээр Хятадын хүчтэй эсэргүүцэлтэй нүүр тулсан оролцогчдын хамтаар Азийн хүний эрхийн бага хуралд оролцохынхоо өмнө ийнхүү мэдэгджээ. Төвөдийн шашны тэргүүн Дээрхийн гэгээн Далай лам, Ребия Кадир нар Прага хотод болох тус бага хурлын хүндэт зочноор оролцсон юм. Уг хурлыг Чехийн ерөнхийлөгч асан Вацлав Гавелийн хамтран үүсгэн байгуулсан “Forum 2000” сан зохион байгуулжээ.
“Түүнийг хараад сэтгэл машид хөдөллөө. Зарим хүнээс ялгаатай нь тэрээр хүч үл хэрэглэх зарчмыг тууштай баримталжээ” хэмээн Дээрхийн гэгээн Далай лам сэтгүүлчдэд ярьжээ.
Дэлхийн Уйгурын их хурлын тэргүүн Ребия Кадирыг Хятадын Шинжаан мужид Уйгур, Хань үндэстнүүдийн хооронд мөргөлдөөн дэгдээсэн хэмээн хятадын эрх баригчид буруутгаж байгаа юм. 7 дугаар сард болсон уг мөргөлдөөний улмаас 200 гаруй хүн амиа алдаж, 1600 гаруй хүн шархаджээ. 62 настай Кадир эдгээр буруутгалыг эрс няцаан, түрэг хэлээр ярьдаг, гол төлөв лалын шашин шүтдэг уйгур үндэстнийг Хятад улс хэлмэгдүүлж байна хэмээн буруутгадаг.
Дээрхийн гэгээн Далай лам, “Тусгаар тогтнол хүсдэг зарим хүнээс ялгаатай нь тэр миний байр суурийг бүрэн дэмждэг. Тэр ч мөн салан тусгаарлахын оронд бодитой, утга учиртай автономит эрх олгохыг илүүд үздэг билээ” хэмээв.
Дээрхийн гэгээн Далай ламыг аль нэг улс оронд айлчлахад ихээхэн дургүйцлээ илэрхийлдэг Хятад улс энэ удаад Ребия Кадирыг хүлээн авч буй Чех улсыг мөн шүүмжилжээ. “Бид түүний айлчлалыг эрс эсэргүүцэж байна. Энэ нь хоёр улсын харилцааг муутгаж болзошгүйг Чехийн тал тодорхой ойлгох ёстой” хэмээн Хятадын Элчин сайдын яамны хэвлэлийн төлөөлөгч Чэнь Жя Жюний хэлснийг “DNES” өдөр тутмын сонин эш татжээ.
Харин Чехийн Гадаад хэргийн яам мэдэгдэл хийн, “Кадирын айлчлал хувийн шинжтэй бөгөөд манай улсын уламжлалт “Нэг Хятад” бодлого өөрчлөгдсөний илэрхийлэл гэж үзэж болохгүй” хэмээн тайлбарлажээ.
Дээрхийн гэгээн Далай лам ч мөн Прага хотод хийж буй айлчлал нь улс төрийн ямар нэг зорилгогүй гэдгийг онцлоод, хүний үнэт зүйлс болоод шашин хоорондын эв найрамдлыг түгээн дэлгэрүүлэхээр ирснээ мэдэгдсэн байна. Гэсэн ч Хятадын Засгийн газрыг “Үндсэн хуульд заасан бүх эрхийг манай нутагт бүрэн хэрэгжүүлэх”-ийг уриалжээ. Ингэснээр тогтвортой байдал, эв нэгдэл, харилцан ойлголцлыг бэхжүүлэхэд тустай гэж үзэж буйгаа илэрхийлэв. “Хятадын өнөөгийн бодлого хүч хэрэглэхэд тулгуурлаж байна. Хүч айдас төрүүлдэг. Айдас итгэлийг үгүй хийнэ. Харин бид бие биедээ итгэхгүй бол эв найрамдлыг хөгжүүлж үл чадах билээ” хэмээсэн байна.
73 насыг зооглон буй Дээрхийн гэгээн 1959 онд эх коммунист Хятадын бүрэлдэхүүнд орсон эх нутаг Төвөдөөсөө дүрвэн, Энэтхэгт очсоноосоо хойш олон улсын дипломат харилцааны тавцанд голлох байр суурь эзэлсээр ирсэн билээ.
