Энэтхэг, Жамму Кашмир муж, Нубра хөндий, Самүрын Самстанлинг хийд – Өнөө өглөө Дээрхийн гэгээн Далай лам Самстанлинг хийдийн доорх жимсний цэцэрлэгт зассан номын айлдварын талбайд морилон ирэхэд залуу лам нар сэнтийн өмнө ном хаялцаж байлаа. Хуран цугласан 6000 орчим хүнтэй тэрээр мэндчилэв.
"Сүүдрэвчтэй энэ сайхан цэцэрлэгт бид дахин хуран цуглажээ. Гандангийн ширээт байхдаа, мөн Брэйвүн хийдийн хамба, Гьюмэд дацан буюу Тарнийн доод дацангийн хамба байхдаа өөрийн удирдлага дор буй лам нарын боловсролыг сайжруулахын төлөө уйгагүй хөдөлмөрлөсөн, эгэлгүй их Гандан ширээт хамба асан/Трисур ринбүүчий бидэнтэй хамт байна. Би түүнд талархал илэрхийлмээр байна."
"Бидний дөнгөж сая уншсан Билгүүний зүрхэн судрыг мөн ‘Билгүүний чинадад хүрэхүйн хорин таван мөрт судар’ гэж нэрлэдэг. Билгүүний Парамитын судрууд нь Бурхан багшийн гол сургаал юм. Майдарын 'Илт онохуйн чимэг'-т эдгээрийн далд утгыг, Нагаржуна гэгээний 'Төв үзэл'-д ил утгыг нь тайлбарладаг тул би эдгээр зохиолуудаас мөргөлийн шүлгийг дахин дахин унших дуртай.
Сүүлийн 3000 орчим жилийн хугацаанд хүмүүст тулгарч буй асуудал, сорилтын хариуг өгөхийн тулд шашин шүтлэгүүд үүсэж, хүмүүст итгэл найдварын эх булаг нь болж байна. Эдгээр шашныг дэмжих гүн ухааны үзэл баримтлалууд нь Энэтхэгийн Самкхья сургуулиас эхэлсэн байж магад. Одоогоос 2600 орчим жилийн өмнө Бурхан багш Шагжамүни мэндэлсэн. Тэрээр төвлөрлийг хөгжүүлэх тухайн үеийн уламжлалуудыг төгс эзэмшсэн боловч бидэнд тулгарч буй асуудлууд нь бидний 'би'-г буруугаар ойлгодог төөрөгдлөөс үүдэлтэй болохыг олж мэдээд, 'би үгүй'-н онолыг бүр эхнээс нь сургасан юм.
Манай ихэнх сүм хийдүүдэд Ганжуур буюу Бурхан багшийн зарлигийн орчуулга болон Ганжуурыг Энэтхэгийн их мэргэд судлан шинжилж зүйл бүрээр тайлбарлан баяжуулсан бүтээл Данжуур буюу шашдирын орчуулга хадгалагддаг.
Төвөдийн хаан Сонгцэн Гампо Буддын шашныг анх нухацтай сонирхож эхэлсэн боловч хожим Трисонг Дэцэн хаан, Шантаракшита, Бадмасамбхава нарын хүчин чармайлтаар Буддын шашин Төвөдэд үндэслэсэн бөгөөд төвөдийн мэргэд Буддын гүн ухааны талаар дахин 20,000 тайлбар зохиол нэмж бичсэн нь уламжлалыг амьд байлгахад хувь нэмэр оруулсан билээ. Буддын гүн ухааны дөрвөн том сургууль байдаг бөгөөд тэдгээрийн үзэл санааг дэвшүүлсэн бичвэрүүд бүгд төвөд хэлнээ орчуулагдсан байдаг. Тэгэхээр Буддагийн сургаал бүхэлдээ төвөд хэл дээр хамгийн дэлгэрэнгүй байдаг гэсэн үг.
Буддагийн энэхүү бүрэн сургаал хойд зүгт одоогийн Ар, Өвөр Монгол гэж хуваагдсан Монгол нутагт, цаашлаад ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Буриад, Халимаг, Тува улсуудад дэлгэрсэн. Мөн Гималайн бүс нутаг даяар тархсан төдийгүй 1000 гаруй жилийн турш бид энэ уламжлалыг хадгалж ирсэн."
"Би одоо хөгшин хүн, дэлхийн өнцөг булан бүрээс ирсэн янз бүрийн хүмүүстэй уулзаж үзлээ. Хүмүүсийн сэтгэлийн тайван бус байдал нь тэднийг аз жаргалгүй болгодог бөгөөд энэ нь тэдний сэтгэлээс болж байгааг өөрөөр хэлбэл, тэдний сэтгэлийн тайван бус байдал нь дотроосоо уур хилэн, үзэн ядалт, бардам зан, бусадтай өрсөлдөх зэрэг сөрөг сэтгэл хөдлөлөөр илэрч байгааг би харлаа. Бид эдгээр сөрөг сэтгэл хөдлөлийн сул талууд болон эсрэгээр эерэг сэтгэл хөдлөлүүд болох хайр, энэрлийн давуу талыг илүү сайн ойлгох хэрэгтэй. Бид заавал шашинлаг болох албагүй ч, сэтгэлийн үйл ажиллагааны талаар суралцах, сэтгэл хөдлөлөө зохицуулахад билиг оюунаа болон учир шалтгааны ухааныг ашиглах нь тус болно. Тиймээс Цогт Наландрын мэргэдүүдийн зохиол бүтээлүүд өнөөгийн дэлхий ертөнцөд ч чухал ач холбогдолтой хэвээр байна."
Нубра хөндийд өнгөрүүлсэн хэдэн өдрийн турш Дээрхийн гэгээн төвөд хэлээр айлдвараа айлдаж, хааяа англи хэлээр айлдсан ч түүний үгсийг доктор Лувсан Цэвээн Ладак аялгуу руу аядуу зөөлнөөр, байнга орчуулж байлаа. Дээрхийн гэгээн дэлгэрэнгүй тайлбар өгсний дараа доктор Лувсан хэд хэдэн удаа хураангуйлан орчуулж байв.
Төвөдүүдийн дүрвэгсдийн амьдралын эхэн үеийг дурсахдаа Дээрхийн гэгээн өмнө нь голчлон тарнийн зан үйлд анхаарлаа хандуулдаг байсан Намжал хийд, Гьюмэд болон Гьюдо дацан зэрэг сүм хийдүүдийг гүн ухааны сургалтын хөтөлбөр нэвтрүүлэхийг хэрхэн дэмжсэн тухайгаа ярилаа. Түүнчлэн Төвөдэд гэлэнмаа нар судар бичгүүдийг судалж байсан ёс сүүлийн үед байгаагүй ч тэрээр гэлэнмаа нарын хийдүүдийг дэмжиж, сургалтын хөтөлбөр нэвтрүүлэхийг уриалсан байна. Үүний шууд үр дүнд өнгөрсөн өвөл хорин гэлэнмаа 20 гаруй жилийн шаргуу судалгаа хийснийг нь үнэлэн Гэвш-ма цол хүртсэн юм.
"Өнөөдрийн айлдах ном бол 18 ботийг зохион туурвисан Манзушир бурхны хувилгаан, Богд Зонховын зохиол бөгөөд түүний гүн ухаан болон тарнийн тайлбар нь үнэхээр гайхамшигтай байсан тул тэрээр өөрийн багш Рэндавааг 'Төвөдийн мэргэдийн оройн чимэг' хэмээн магтаал өргөхөд Рэндаваа багш нь энэ магтаал Богд Зонховад өөрт нь илүү тохирно хэмээн айлдаж байжээ. Тэрээр Энэтхэгийн сонгодог зохиолуудыг нягт нарийн судлан уншиж, нарийн дүн шинжилгээ хийсэн нь үнэхээр гайхалтай байв. Тэрээр эхлээд өөрийн багш Умава ламтанаар дамжуулан Манзушир бурханаас олон зүйлийн зарлиг асуудаг байсан бөгөөд сүүлдээ өөрөө Манзушир бурханы зарлигийг шууд хүртдэг болжээ. Манзушир бурхан бээр Рэндаваа түүнд Төв үзлийг заах хамгийн тохиромжтой хүн гэдгийг зарлигласан бөгөөд Жагарын орны үлэмж мэргэн бандида нарын номыг нягтлан үзвээс төв үзлийг төвөггүй хурдан онох болно” хэмээн айлджээ.
"Тэрээр бясалгалд байхдаа Манзуширын анхны үзэгдлийг харсан бөгөөд энэ үеэр түүнд хоосон чанарын товч тайлбарыг өгсөн ч ойлгоход хэцүү байжээ. Манзушир түүнд нисваанисыг арилгаж, олон буман мөргөл тэргүүтнийг үйлдэж буяныг үлэмж ихээр хураахыг зөвлөсөн тул тэр дахин бясалгалд суусан. Мөн төв үзлийн таван мэргэд Нагаржуна, Арьяадэва, Буддапалита, Бхававивека, Чандракирти нар түүнд нигуураа үзүүлж, тэдний дундаас хөх туяатай хар бараан царайтай Буддапалита урагш гарч ирэн, барьж явсан номоороо Зонховын тэргүүнийг адислажээ. Үүний дараа тэрээр Буддапалита хэмээн алдаршсан шастирыг уншаад хоосон чанарын талаарх ойлголтыг олж авсан байна.
Би багадаа энэхүү 'Шүтэн барилдлагын магтаал'-ыг нэг өглөө цээжилж чадсан юм. Хожим нь би Намжал хийдийн лам нарыг ч бас үүнийг цээжлэхийг хүссэн. Энэ бол Богд ламын хоосон чанарыг ойлгохын тулд зарцуулсан шаргуу хөдөлмөрийн адистид шингэсэн бичвэр юм. Би үүний иш лүнг Киннаури бүс нутгийн лам Гэн Ригзин Тэнпагаас хүртсэн бөгөөд тэрээр Хансар Ринбүүчийгээс дамжлагыг хүртсэн байдаг.
Варанасийн судруудын түр ба эцсийн утгын / далд болон ил утгын талаар өгүүлсэн Богд Зонховын 'Сайн номлолын шим' бүтээл Хинди хэл рүү орчуулагдаж байх үед Трипати, Упадьяяа бандида нар оролцсон юм. Би Трипатигаас Богд Зонховын бүтээлийг Энэтхэгийн агуу сонгодог бүтээлүүдийн хүрээнд авч үзэхийг хүсэж, түүнийг Наландрын мэргэдийн тоонд оруулж болох эсэхийг асуусан юм. Трипати түүнийг тэдгээр мэргэдийн дунд зүгээр нэг багтахаас гадна, хамгийн шилдэгүүдийн тоонд орох болно гэж хариулсан юм."
'Шүтэн барилдлагын магтаал'-ыг унших үеэрээ Дээрхийн гэгээн зовлонгийн гол шалтгаан нь бие даан оршин тогтнох 'би'-д шунах явдал гэдгийг тэмдэглээд, хэрэв бид уур хилэн, шуналын эх үүсвэрийг мөшгөх юм бол энэ нь мунхаг болохыг олж мэдэх болно гэж нэмж хэлэв. Юмс бие даан оршин буй мэт харагддаг ч угтаа тийм биш тул тэдгээр юмс нь илбийн төдий, зүүд зэрэглээ мэт үзэгддэг гэдгийг тэрээр ажиглан шинжсэн. Номын төгсгөлд Дээрхийн гэгээн Богд Зонховын ‘Сайн хувьтны эрдмийг өгүүлэхүй’ (Destiny Fulfilled) зохиолоос иш татав:
"Эхлээд би номыг агуу ихээр сонсч үйлдээд, дунд нь сургаал номлолыг өөрөө ёсчлон үйлдэж, анхааран авсан, эцэст нь би өдөр шөнөгүй бясалган, хамаг буянаа дээдийн ном дэлгэрэхийн тухайд зориуллаа."
Дээрхийн гэгээн өөрийн багш Гандан ширээт Ризонг ринбүүчийгийн хүсэлтээр 'Шүтэн барилдлагын магтаал' номыг айлдсанаа хэлээд өндөрлөв.
Танхимд Ламдон сургуулийн хүүхдүүд байгааг хараад Дээрхийн гэгээн төвөдээр Ганлома гэгддэг Манзуширын магтаалын лүнг хайрлав. Тэрээр хүүхэд байхдаа үүнийг өдөрт гурван удаа уншдаг байснаа хэлж, тэднийг ч мөн ийн уншиж байхыг хүсэв. Дараа нь Манзуширын Ум ара база нади тарнийн лүнг хайрлалаа.
Энэ өдөр Нубра хөндийд хийсэн айлчлалын сүүлийн өдөр гэдгийг тэмдэглээд, тэрээр хурсан олонд бодь сэтгэлийн санваар хайрлахыг хүсэж буйгаа мэдэгдэв. "Зөвхөн хоосон чанарыг ойлгох нь таныг Бурханы хутагт хүргэхгүй" гэж тэрээр хэлээд, "Танд бодь сэтгэл бас хэрэгтэй. Хэрэв та халуун дулаан сэтгэлтэй, бусдад санаа тавьдаг бол та аз жаргалтай байж, таны амьдарч буй нийгэм ч илүү аз жаргалтай байх болно. Дараа уулзацгаая" гэв.
Маргааш өглөө эрт Дээрхийн гэгээн Лех рүү буцах аялалдаа гарна.
