Энэтхэг, Карнатака муж, Бангалор хот - Өнөөдөр өглөө Дээрхийн гэгээн Далай ламыг мордохын өмнө кино найруулагч Бхарат Суббарао, түүний гэргий Соумя хоёр түүнд "Mandala" нэртэй шинэ аппликейшныг танилцууллаа. Энэхүү аппликэйшн нь Буддын гүн ухаан болон сэтгэл судлалын шилдэг ололтуудыг нэгтгэж, хүмүүс өдөр тутмын амьдралдаа хэрэгжүүлэхэд хялбар, ойлгомжтой байдлаар хүргэх зорилготой ажээ. Уг аппликэйшний агуулгыг Дээрхийн гэгээний шадар орчуулагч Түвдэн Жинпа чиглүүлэн удирдаж байгаа бөгөөд тэрээр Гандан хийдэд Гэвш Лхаарамба цол хамгаалсан, улмаар Кэмбрижийн их сургуульд философийн бакалавр, шашин судлалын ухааны докторын (PhD) зэрэг хүртсэн нэгэн юм. Доктор Түвдэн Жинпа 1985 оноос хойш Дээрхийн гэгээний орчуулагчаар ажиллаж буй бөгөөд түүний олон ном бүтээлийг орчуулж, хянан тохиолдуулсан туршлагатай билээ.
Одоогоор англи, франц, испани, орос болон хятад хэл дээр ашиглах боломжтой уг аппликэйшн нь "Learn" (Суралцах) цэсэндээ Буддын гүн ухааны мэдлэгийг шинжлэх ухааны ололттой хослуулсан сонирхолтой яриа, хэлэлцүүлгүүдийг багтаажээ. Үүнд Даниэль Гоулман нарын дэлхийд алдартай эрдэмтэн, зохиолчид хувь нэмрээ оруулсан байна. Харин "Live" (Амьдрах) цэсэнд бясалгалын зааварчилгаанууд байх бөгөөд "Explore" (Танин мэдэх) цэсээр дамжуулан Буддын шашны гол үзэл баримтлалуудыг гүнзгийрүүлэн судлах боломжтой юм.
Дээрхийн гэгээн хүмүүст сэтгэлийн амар амгаланг олж, энэрэнгүй сэтгэлийг төлөвшүүлэхэд туслах эдгээр зөвлөмжүүдийг ийм хялбар, ойлгомжтой байдлаар түгээж байгаад туйлын сэтгэл хангалуун байлаа.
Үүний дараа Дээрхийн гэгээн Палас Граунд цогцолборын Кингс Корт хэсэгт хүрэлцэн ирэв. Түүнийг 2500 гаруй хүн амьсгаа даран хүлээж байсны дийлэнх нь төвөд оюутан залуус байсан бөгөөд Бутан болон Гималайн бүс нутгийн 300 гаруй төлөөлөгч багтжээ. Энэхүү арга хэмжээний бүх зардлыг Гандан Жанзэ хийдээс санхүүжүүлсэн байна.
Төлөөлөгч Чопхэл Түвдэн Дээрхийн гэгээнийг уламжлалт ёсоор угтан авч хүндэтгэл үзүүлэв. Танхим дотор дуучид, хөгжимчид Дээрхийн гэгээнд зориулан урлагийн тоглолт үзүүлсэн бөгөөд тэрээр тэдний тоглолтыг таалан үзэж сонирхов. Чопхэл Түвдэн хийсэн ажлын тайлан болон ирээдүйн зорилтоо товч танилцуулсны дараа Дээрхийн гэгээнийг нийт цугласан олонд хандан айлдвар айлдахыг хүслээ.
“Би Карнатака мужийн Төвөдийн суурингуудаар нэлээд завгүй явж байгаад ирлээ. Ханиад хүрч жаахан ядарсан ч Бангалор хотод хүрэлцэн ирж, та бүхэнтэй ийнхүү уулзаж байгаадаа маш их баяртай байна.” хэмээн Дээрхийн гэгээн яриагаа эхлэв.
“Төвөдүүд эх нутагтаа асар их бэрхшээл туулсан. Бид тэдгээр тулгарсан асуудлуудтай хэчнээн зохицохыг хичээсэн ч эцэст нь шийдвэрлэх боломжгүй болж, арга буюу дүрвэхэд хүрсэн юм. Энэтхэгийн Ерөнхий сайд Неру төвөдүүдэд туслах тал дээр хувийн зүгээс асар их хариуцлага хүлээсэн. Би түүнтэй анх 1954 онд Бээжинд, дараа нь 1956 онд Энэтхэгт уулзаж байсан бол 1959 онд дүрвэн ирсэн билээ. Түүний санаачилгаар Энэтхэгийн Засгийн газар бидэнд туслахын тулд боломжтой бүхнийг хийсэн. Ялангуяа энд, Карнатака мужийн Ерөнхий сайд Нижалингаппа биднийг дэмжихийн тулд онцгой анхаарал хандуулж ажилласан юм.”
“Төвөдөд байгаа төвөдүүд маань мохошгүй зориг зүрхтэй, өөрийн шашин соёлдоо тууштай үнэнч хэвээр байна. Бид Энэтхэг, Европ, АНУ, Канад эсвэл Австрали гээд дэлхийн хаана ч очсон бай төвөд хүн гэдгээ хэзээ ч мартаагүй. Энэ бол бидний цусанд байгаа зүйл. Цөвүүн цагт дэлхий даяар эрх чөлөөтэй амьдарч буй 150,000 төвөд хүн бол эх нутагтаа байгаа ахан дүүсийнх нь итгэл найдварын эх ундарга юм. Бид өв соёлоо хадгалж авч үлдэж чадсан. Дүрвэж ирснээс хойш өмнө нь манай соёл, шашныг мэддэггүй байсан олон хүн биднийг сонирхох болсон. Ялангуяа шинжлэх ухааны эрдэмтэд оюун санааны тухай бидний мэдлэгийг улам бүр шимтэн судалж байна.”
“Өмнө нь гүн ухаан, логик болон сэтгэл судлалын чиглэлээр зөвхөн сүм хийдийн хүрээнд цөөн тооны лам хуврагууд л дагнан суралцдаг байлаа. Харин зан үйлийн хийд болон эмэгтэйчүүдийн дацангуудын хувьд үүнд төдийлөн ач холбогдол өгдөггүй байсан юм. Бидний дүрвэж ирсэн цагаас хойш өдгөө тэдгээр хийд, дацангуудын лам хувраг, гэлэнмаа нар логик, гүн ухааныг гүнзгийрүүлэн судалж байна. Түүнчлэн Гималайн бүс нутгаас эхлээд Ладакаас Аруначал Прадеш хүртэлх энгийн ард иргэд Бурхны шашны мөн чанарыг судалснаар 'XXI дүгээр зууны Буддистууд' болж байна.”
“Та бүхнээс хэд нь “Зүрхэн судар”-ыг цээжээр уншиж чадах вэ? Энэхүү сургаалын гол утга нь 'хоосон чанар'. Энэ нь юмс үзэгдэл бусад хүчин зүйлээс хамааралтай оршдог, тиймээс тэдэнд бие даасан, тусгаар оршихуй гэж үгүй гэсэн утгыг илтгэдэг. Квант физикийн эрдэмтэд надад хэлэхдээ, өнөөдөр тэдний шинээр нээж буй ололт амжилтууд нь эртний Нагаржуна гэгээний 'шүтэн барилдлага'-ын тухай бичиж үлдээсэн сургаалтай гайхалтай нийцэж байгааг онцолсон юм.”
“Орчин үеийн шинжлэх ухаан бидний хувьд шинэ зүйл байлаа. Төвөдөд байхдаа бид үүнтэй танилцах боломж хомс байсан. Харин 30 гаруй жилийн өмнөөс би өөрийн сониуч зандаа хөтлөгдөн эрдэмтэдтэй хэлэлцүүлэг өрнүүлж эхэлсэн юм. Тэрхүү хэлэлцүүлгүүдээс шинжлэх ухаан нь бидний мэддэг зүйлийг улам баяжуулж, нөхөж чадна гэдэгт би итгэх болсон. Эхэндээ зарим ахмад хамба лам нар үүнд тийм амар итгэхгүй байсан ч яваандаа тэд ч бас ойлгож, зөвшөөрсөн юм. Мэдлэгт хандах энэхүү хоёр арга барилыг хослуулахад ямар ч зөрчил байхгүй гэдгийг би тэдэнд тайлбарласан билээ.”
Дээрхийн гэгээн улс төрийн хэрэг явдлын тухайд өөрийгөө тэтгэвэртээ гарсан болохыг тайлбарлахдаа, тэрээр 2001 оны сонгуулийн дараа хагас тэтгэвэрт гарч, улмаар 2011 оны сонгуулийн дараа улс төрийн эрх мэдлээсээ бүрэн татгалзсан хэмээн мэдэгдэв.
"Төвөдийн асуудлаас болж АНУ хэзээ ч Хятадтай дайн хийхгүй гэж Неру түүнд зөвлөж байсныг тэрээр эргэн дурслаа. Үүний дараа 1974 онд Төвөдийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэхгүй байх, мөн НҮБ-д дахин хандахгүй байхаар шийдвэр гаргасан байна. Эрт орой хэзээ нэгэн цагт Хятадын эрх баригчидтай хэлэлцээ хийх шаардлагатай болно гэдгийг Неру онцолж байв. Хятад улсын үндсэн хуульд Төвөдийн өөртөө засах эрхийн талаар заалтууд тусгагдсан байдаг бөгөөд тэдгээрийг бодит амьдрал дээр хэрэгжүүлэх нь чухал гэж үзэж байна. Төв Төвөд, Хам болон Амдо мужид амьдарч буй төвөдүүд өөрсдийн ижилсэл, соёл уламжлалаа хамгаалах боломжтой байх шаардлагатай. Дэн Сяопин хязгаарлалтуудаа сулруулж, яриа хэлэлцээ хийх хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлж эхэлсэн тэр үеэс 'Дундаж замын бодлого'-ыг (Middle Way Approach) боловсруулсан гэдгийг Дээрхийн гэгээн онцлон тэмдэглэв. Тэрээр 'Соёлын хувьсгал'-ын аймшигт хэрэг дууссаны дараа эрүүл саруул ухаанаар хандана гэдэгт найдаж байлаа."
Дээрхийн гэгээн эцэст нь Төвөдөд байгаа төвөд түмний мохошгүй, тууштай сэтгэл болон дүрвэн гарсан хүмүүсийн цуцалтгүй хичээл зүтгэлийн ачаар Төвөдийн асуудал дэлхий дахинд мартагдаагүй байгааг тэмдэглэн хэллээ. Тэрээр Төвөдийн соёл, эх хэлээ хадгалан авч үлдэх нь нэн тэргүүний шаардлага болохыг дахин сануулав.
Дээрхийн гэгээн өнгөрсөн зуунд дайн самууны улмаас асар олон хүн амиа алдсанд харамсаж буйгаа илэрхийлээд, хүчирхийлэл өнөөг хүртэл үргэлжилсээр байгаад анхаарал хандуулав. Тэрээр Махатма Ганди 'Ахимса' буюу хүчирхийлэлгүй тэмцлийн замыг сонгож байх үед эсрэг талынхан нь үүнийг сул дорой байдлын шинж хэмээн эндүүрч байсныг дурдаад, гэсэн ч эцэст нь Гандигийн зөв байсан болохыг онцлов.
Дээрхийн гэгээн оюутан залууст хандан, хэрэв эртний Энэтхэгийн сэтгэл судлал болон сэтгэл хөдлөлийг удирдах мэдлэгийг орчин үеийн боловсролын системтэй хослуулж чадвал дэлхий дахинд энх тайвныг тогтооход үнэлж баршгүй хувь нэмэр оруулна гэдэгт итгэлтэй байгаагаа илэрхийллээ.
Цугласан олны асуултад хариулахдаа тэрээр, төрсөн л бол үхэх нь гарцаагүй, байгалийн жам ёсны үйл явц бөгөөд үхэх үед сэтгэлийн амар амгалан байдал болон энэрэнгүй дулаан сэтгэл хамгийн их тус болдгийг зөвлөн хэллээ. Мөн эмэгтэйчүүд шашны тэргүүн, манлайлагч болох бүрэн боломжтойг дурдаад, Шугсэв Жэцүн болон Самдин Дорж Пагма нарын түүхэн жишээг дурдав. Үүний тод жишээ болгон өнгөрсөн жил маш хүнд хэцүү, нарийн чанд сургалтын хөтөлбөрийг амжилттай дүүргэсэн 20 гэлэнмаад анх удаа "Гэвш-ма" зэрэг олгосон тухай баяртай мэдээг хуваалцав.
Ладакаас ирсэн нэгэн охин Дээрхийн гэгээнийг өөрийгөө үргэлж "эгэл жирийн Буддын шашны хувраг" хэмээдэг ч Төвөдийн болон Гималайн бүс нутгийн ард түмэн түүнийг Жанрайсиг бурхны хувилгаан гэж үздэг тухай дурдаад, энэ талаар ямар бодолтой байдгийг нь асуув.
Дээрхийн гэгээн инээмсэглэн: “Энэ жил Ладакт байхад нэгэн жаахан охин надаас ‘Та Бурхан юм уу?’ гэж шуудхан асуухад нь би ‘Үгүй’ гэж хариулсан” хэмээн ярив. Тэрээр үргэлжлүүлэн: “Анхдугаар Далай лам Гэндэндүв Жанрайсиг болон Дарь эх бурхныг нигуурт нь үзэж байсан бол хоёрдугаар Далай ламаас эхлээд арван гуравдугаар Далай лам хүртэлх бүх дүрүүд ийм ер бусын үзэгдлүүдтэй учирч байсан түүхтэй. Би Амдо мужийн Гүмбүм хийдийн ойролцоох алслагдсан жижиг тосгонд төрсөн. Хоёрдугаар Далай лам Гэндэнжамцын адисласан Лхамын Лхацо нуурын мандалд Төвөдийн төр баригчийн харсан тэрхүү зөн совингийн дагуу намайг хайж олох эрлийн баг манай тосгонд хүрэлцэн ирсэн юм. Тиймээс энэ удаагийн Далай ламыг Балдан Лхам сахиус тодруулсан гэж хэлж болно. Надад өмнөх дүрүүдийн Далай лам нартай үйлийн үрийн маш бат бөх холбоо бий, тиймээс Лхам сахиус надад үргэлж тусалдаг юм.”
“Миний бие өнгөрсөн төрлүүдээ тольдсон хэд хэдэн ер бусын зүүд зүүдэлж байлаа. Нэг удаа эртний Египетэд хоригдож байгаад Фараоны зарлигаар суллагдаж байна хэмээн зүүдэлсэн юм. Мөн Энэтхэгийн их бүтээлч Кришначарья болон Бэрээвэн хийдийг үндэслэгч Жамьян Чойжоо нартай сүнслэг гүн барилдлагатай болохыг минь илтгэсэн зүүднүүд ч бий.”
“Ямартай ч, бид бүгдэд өмнөх төрөл гэж бий. Гэвч хамгийн чухал зүйл бол яг одоо, энэ цаг үедээ амьдралаа утга учиртай өнгөрүүлэх явдал юм.”
Үүний дараа тэрээр Бурхан багш, Жанрайсиг, Манзушри болон Дарь эхийн тарнийн лүн хайрлаж, Бурхан, ном, хуврагийн чуулганд аврал одуулах болон Бодь сэтгэлийг үүсгэх дөрвөн мөрт бадгийг уншиж өглөө. Төгсгөлд нь залууст хандаж 'Боломжтой бол бусдад туслахыг хичээгээрэй, хэрэв тусалж чадахгүй байлаа ч ядаж хэнд ч хор хөнөөл битгий учруулаарай' хэмээх эрхэм сургаалаа захиснаар энэхүү уулзалт өндөрлөв.
