Энэтхэг, Карнатака муж, Бангалор хот – Өнөөдөр өглөө манантай байсан ч удалгүй нар мандаж, цаг агаар сайхан болох үеэр Дээрхийн гэгээн Далай лам Бангалор хотоос Тумкур их сургуулийг зорин хөдөллөө. Түүнийг их сургуульд хүрэлцэн ирэхэд тус сургуулийн захирал, нарийн бичгийн дарга болон Сэра Жэ дацангийн хамба лам нар хүндэтгэн угтан авав. Доктор Шри Шри Шивакумара Маха Свамижийн нэрэмжит хурлын танхим руу тэднийг явахад лам нар бүрээ бишгүүр, цан хэнгэргээ дэлдэн хүндэтгэл үзүүлж, түрүүнд нь алхлаа. Уламжлалт ёсоор бэлгэ дэмбэрэлт зул бадраах ёслолын дараа эхлээд энэтхэг дуучдын хамтарсан хамтлаг, дараа нь Сэра Жэ дацангийн лам хуврагууд ерөөл залбирал уншив. Үүний дараа Дээрхийн гэгээн Далай лам, Дэд захирал, Ерөнхий нарийн бичгийн дарга болон Хамба лам нарт зориулсан албан ёсны хүндэтгэлийн үйл ажиллагаа эхэллээ.
Тумкур их сургуулийн захирал, профессор Жаяашийла нээлтийн үгэндээ хүрэлцэн ирсэн зочид бүгдээрээ Дээрхийн гэгээний айлдварыг сонсохыг тэсэн ядан хүлээж байгааг онцлов. Тэрээр Тумкур их сургууль болон Сэра Жэ дацан хоорондын түншлэлийн харилцааг дүгнэн, оюутан солилцоо болон Дээрхийн гэгээн Далай ламын хэд хэдэн номыг Каннада хэл рүү орчуулах зэрэг хамтран хэрэгжүүлж буй төслүүдийн талаар танилцууллаа.
Үргэлжлүүлэн Сэра Жэ дацангийн хамба лам Тэнзин Чойсан ринбүүчи өөрийн хийд болон Тумкур их сургуулийн харилцааны тухай тайланг уншив. Хоёр байгууллагын хооронд анх 2012 онд байгуулсан хамтын ажиллагааны санамж бичгийг энэ жил шинэчлэн үзэглэсэн байна. Тэрээр гэрээний эхний шатанд хамтран зохион байгуулсан эрдэм шинжилгээний хурал, сургалт семинаруудыг нэг бүрчлэн дурдлаа.
Арга хэмжээний үеэр Сэра Жэ дацангаас эрхлэн гаргасан таван шинэ бүтээлийн нээлтийг хийж өгөхийг Дээрхийн гэгээн Далай ламаас хүссэн бөгөөд эдгээр бүтээлүүдэд төвөд хэлнээс англи хэл рүү орчуулсан Буддын үзэл онолын хоёр хэл дээрх хавсарсан тайлбар, англи хэлнээс төвөд хэл рүү хөрвүүлсэн Их хөлгөний (Махаяана) түүх, соёлын тэмдэглэл болон эрдэм шинжилгээний эссэ, өгүүллүүдийн түүвэр сэтгүүл багтсан байв. Мөн түүнчлэн Буддын гүн ухааны суурь бүтээл "Илтэд онохуйн чимэг"-ийн далан утгыг тайлбарласан бүтээл болон Жанрайсиг бурхны тухай тэмдэглэл зэрэг хятад хэл дээрх номуудыг олон нийтэд танилцуулан нээлтийг нь хийв.
Дээрхийн гэгээн Далай лам илтгэлийнхээ эхэнд хүрэлцэн ирсэн ахмад болон залуу үеийн төлөөлөл болох эрхэм ах, эгч дүү нартаа мэндчилгээ дэвшүүлэв.
“Би энд дахин хүрэлцэн ирсэндээ туйлын баяртай байна. Эдүгээ би бээр нас сүүдэр 82 гараад явж байна. Энэ хугацаанд олон зүйлийг сурч мэдэхийн зэрэгцээ олон зүйлийг ажиглаж таньлаа. Зарим эрдэмтэд 12 тэрбум жилийн өмнө ‘их тэсрэлт’ болсон гэж үздэг бол зарим нь 25 тэрбум жилийн өмнө тохиосон гэж баталдаг. Хэдийд нь ч болсон бай, манай нар ойролцоогоор 5 тэрбум жилийн өмнө үүсэж, улмаар нарны аймагт амьдрал цэцэглэн, цаг хугацааны явцад хүн төрөлхтөн хувьсан өөрчлөгдсөн гэж үздэг.”
“Хүн төрөлхтөн хэл яриаг хөгжүүлсэн. Бидний тархи тун онцгой бөгөөд бусад хөхтөн амьтдын хийж чадахааргүй арга замаар өөрсдийгөө өөрчлөх, хөгжүүлэх чадварыг бидэнд олгосон билээ. Гэвч энэхүү хүч чадал нь нөгөө талдаа асар их сүйрэл дагуулах чадамжтай аж. Бид арслан, бар зэрэг хүчирхэг махчин амьтдыг түрэмгий, догшин гэж боддог ч тэднийг үнэндээ ямар амар амгалан байж чаддагийг мэдээд би гайхаж билээ. Хэрэв тэд гэдэс цатгалан байвал ан хийж, бусдыг хөнөөх ямар ч хүсэлгүй байдаг.”
“Нөгөө талаас, хүн төрөлхтөн бид асар ухаалаг боловч хэрэв бидний оюун ухааныг сэтгэл түгшээсэн сөрөг сэтгэл хөдлөлүүд удирдах аваас асар их гай зовлон тарих аюултай. Тэгвэл хүний мөн чанар сайн уу, эсвэл муу юу? Хүний үндсэн мөн чанар нь энэрэнгүй сэтгэл болохыг шинжлэх ухааны баримтууд нотолдог. Бид оюун ухаанаа ашиглан энэхүү энэрэл нигүүлслийн үрийг тордож, хязгааргүй их энэрэнгүй сэтгэл болгон хөгжүүлэх боломжтойг амьдралын туршлага харуулж байна.”
“Мөн бид өөрсдийн оюун ухаанаа ашиглан аль сэтгэл хөдлөл нь хөнөөлтэй, аль нь өгөөжтэй болохыг ялган таньж чадна. Жишээлбэл, байнгын айдас, уур хилэн нь хүний дархлааны системийг сулруулдаг бол өгөөмөр дулаан сэтгэл, сэтгэлийн амар амгалан нь бие махбодын эрүүл мэндэд тустай болохыг эрдэмтэд ажигласан байдаг. Иймээс л бид ‘сэтгэл хөдлөлийн эрүүл ахуй’-г сахих зарчмыг хэвшүүлэх хэрэгтэй байгаа юм.”
“Сэтгэл хөдлөл бол бидний оюун санааны нэг хэсэг. Уур хилэнд өөрийгөө хамгаалах тодорхой үүрэг байж болох ч, тэр нь хэрвээ туйлширч, хяналтаас гарвал бидний сэтгэлийн амар амгаланг алдагдуулж, хаана ч очсон эргэн тойрныхоо уур амьсгалыг эвддэг.”
Дээрхийн гэгээн Далай лам цааш нь хэлэхдээ, шашны уламжлалууд нь хүлээцтэй байдал, уучлал нигүүлслийг номлож ирсэн ч өнөөдөр боловсролын тогтолцоо нийгэмд илүү их нөлөө үзүүлэх болсон байна. Харамсалтай нь, орчин үеийн боловсролын тогтолцоо мэдлэг олгох тал дээр өндөр түвшинд хөгжсөн хэдий ч дотоод үнэт зүйлс болон сэтгэлийн амар амгаланг орхигдуулж буйн улмаас эрүүл, аз жаргалтай нийгмийг бүрдүүлж чадахгүй байна. Иймд боловсролын тогтолцоо илүү цогц (холистик) болж, олон талын үнэт зүйлсийг зааж сургах шаардлагатай байгааг тэрээр онцоллоо.
Өнөөдөр дэлхийн өнцөг булан бүрт гэм зэмгүй хүмүүс амиа алдаж, хүүхдүүд өлсгөлөнгөөр эндэж, зовлон зүдгүүр газар авч байгааг бид харж байна. Энэ хэвээр цааш үргэлжилбэл XXI зуун өмнөх хүчирхийлэл их үйлдэгдэж байсан ХХ зуунаас огтхон ч ялгаагүй болох вий гэхээс би харамсаж байна. Зөвхөн хүчирхийллийн зорилгоор ашиглагдах хүчирхэг зэр зэвсэг үйлдвэрлэх, худалдан авах явдал огтхон ч саарахгүй байгааг тэрээр тэмдэглэн хэлэв.
“Бид өмнө хэзээ ч байгаагүйгээр бие биенээсээ хамааралтай болсон. Үүний зэрэгцээ бид уур амьсгалын өөрчлөлт гэх мэт дэлхий нийтийг хамарсан томоохон асуудлуудтай гарцаагүй нүүр тулаад байна. Иймд бид бусдын эрх ашгийг өөрийнх мэт тооцож үзэх хэрэгтэй. Дэлхийн хамгийн олон хүн амтай ардчилсан улс болох Энэтхэгт олон янзын хэл, соёл зэрэгцэн оршдог ч тэд бүгд нэгдмэл Энэтхэг улсад харьяалагддаг. Би Европын Холбооны үзэл санааг ихэд биширдэг. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа түүхэн дайсагнагч орнууд өөрсдийн явцуу эрх ашгаас илүүтэйгээр нийтлэг эрх ашгаа нэгдүгээрт тавьж чадсан юм.”
“Бидний боловсролын тогтолцоо ямар нэгэн шашны хандлагаас ангид, хүн төрөлхтөний нийтлэг ёс зүйд суурилж, хайр энэрэл болон сайхан сэтгэлийн ач тусыг таниулахад чиглэх нь зүйтэй. Энэтхэг оронд нигүүлсэнгүй сэтгэл буюу 'Каруна'-д үндэслэсэн хүчирхийлэл үл үйлдэх 'Ахимса'-гийн уламжлал олон мянган жилийн түүхтэй билээ. Гэвч өнөөгийн Энэтхэгт материаллаг үзэл давамгайлсан өрнөдийн хандлагыг туйлшран дагах болсон нь ажиглагдаж байна. Өнөөдөр бид орчин үеийн боловсролын тогтолцоог эртний Энэтхэгийн сэтгэл судлал, сэтгэл хөдлөлөө жолоодох арга ухаан болон логик сэтгэлгээний соёлтой нягт уялдуулах зайлшгүй шаардлагатай тулгараад байна. Энэхүү агуу өвийг орчин үеийн мэдлэгтэй хослуулан хөгжүүлэх бодит нөөц бололцоо гагцхүү Энэтхэг улсад л бий. Энэ бол Тумкур их сургууль болон Сэра Жэ дацангийн хамтран хэрэгжүүлж, үр дүнд хүрч болох түүхэн ач холбогдолтой төсөл юм.”
“Бид, төвөдүүд өөрсдийгөө Энэтхэг багш нарынхаа шавь гэж үздэг бөгөөд бидний мэддэг бүхэн та бүхнээс суралцсан зүйлс билээ. Гэвч цаг хугацааны явцад Энэтхэгт энэхүү мэдлэгийн зарим хэсэг орхигдсоноос өнөөдөр шавь нар бид эртний Энэтхэгийн мэдлэг ухааны тодорхой талбарт илүү гүнзгий мэдээлэлтэй болоод байна. Дэлхий нийтийн амар амгалан нь хувь хүний сэтгэлийн амар амгалангаас эхтэй тул би Энэтхэгийн залуу үеийнхэнд хандан өөрсдийн эртний сэтгэл судлал, гүн ухааны өв соёлдоо илүү их анхаарал хандуулахыг байнга уриалдаг юм. Энэ нь Энэтхэг улс дэлхий дахинд үлгэр дуурайлал үзүүлж болох салбар юм.”
Хуран цугласан залуу сурагчдын дунд Дээрхийн гэгээнээс асууж тодруулах зүйл их байв. Уулзалтын үеэр нэгэн сурагч Хятад дахь Буддын шашны өнөөгийн байдлын талаар асуухад тэрээр түүхэн талаас нь авч үзвэл Хятад бол Буддын шашинтай орон болохыг тайлбарлалаа. Хятад хүмүүс дэлхийн хаана ч суурьшсан "Хятад тосгон" байгуулж, тэндээ байнга шахам Буддын сүм хийд босгодог болохыг тэрээр ажиглажээ. Мөн Хятадууд Нагаржуна богдын бүтээлүүдийг мэдэх тул Наландагийн уламжлалыг дагадаг гэдгийг нэмж хэлэв. Соёлын хувьсгалын үеэр бүх шашны эсрэг чиглэсэн өргөн хүрээтэй устгал явагдсан ч түүнээс хойш шашин сэргэж байгааг тэмдэглээд, ерөнхийлөгч Ши Жиньпин Буддын шашныг Хятадын соёлд чухал байр суурь эзэлдэг гэдгийг олон нийтэд мэдэгдсэнийг дурдлаа. Судалгаанаас үзэхэд өнөөдөр Хятад улсад 300 гаруй сая Буддын шашинтан байгаагийн ихэнх нь өндөр боловсролтой хүмүүс байна.
Өөр нэгэн залуу сурагч билиг билгүүний тухай асуухад Дээрхийн гэгээн хариулахдаа, энэ нь юмс үзэгдлийн бодит байдлыг танин мэдэх чадвар юм гэлээ. Юмс харагдаж байгаа шигээ байдаггүй гэдгийг ухаарч, аливаа асуудлын мөн чанарыг өнгөн талын үзэгдлээс ангид, гүнзгий түвшинд ойлгохыг билиг билгүүн гэж нэрлэдэг байна.
Хэлэлцүүлгийн үеэр нэгэн үзэгч "Амьдралын зорилго юу вэ?" хэмээн асуухад Дээрхийн гэгээн: "Амьдралын зорилго бол аз жаргалтай, баяр баясгалантай байх явдал юм" хэмээн хариулав. Мөн өөр нэгэн хүн үхлээс эмээдэг эсэхийг нь лавлахад тэрээр: "Үхэл бол амьдралын жам ёсны нэгэн хэсэг" хэмээгээд, Буддын шашинтны хувьд хүн төрөлхтөн биеэ сольж, төрөл дамжих жамд итгэдэг тул өнөөдрийн амьдралаа утга төгөлдөр өнгөрүүлэх нь хамгийн чухал болохыг сануулав. Ийнхүү айлдахдаа тэрээр өөрийн амьдралын мөрдлөг болсон, хамгийн дуртай нэгэн залбирлаа уншиж сонордуулсан юм:
"Цаг хугацаа, огторгуй оршихуй ахуйд
Цаглашгүй хамаг амьтан оршсоор байх цагт
Би бээр басхүү тэдний адил оршиж
Бусдын зовлон бүхнийг арилгах болтугай."
Амьтны зовлон аль юу ч болбоос
Аль тэдгээр нь надад боловсрох болтугай.
Ариун бодьсадвын буяны чуулганаар Амьтан амгаланг эдлэх болтугай
(2019). Бодисадвын явдалд орохуй. Сэтгэл баясуулагч төв ТББ.
номоос хуулав.
Уулзалтын төгсгөлд Тумкур их сургуулийн захиргаанаас Дээрхийн гэгээнийг дахин хүрэлцэн ирж үнэт сургаал айлдвараа соёрхсонд нь гүн талархал илэрхийллээ.
Дээрхийн гэгээн Энэтхэгийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч, Махатма Гандийн дотны нөхөр Мадан Мохан Мальвиягийн нэрэмжит зочны байранд үдийн зоог барьснаар энэ удаагийн айлчлал амжилттай өндөрлөв. Маргааш тэрээр Бангалор хотоос Дели хотын зүг мордох ажээ.
