Энэтхэг, Варанаси хот, Сарнат - Төвөд судлалын төв дээд сургуулиас зохион байгуулж буй бага хурлын хоёр дахь өдөр эхлэхэд Дээрхийн гэгээн Далай лам морилон ирж, тайзнаа байгаа илтгэгчид, чиглүүлэгчид болон хэлэлцүүлэгч нартай мэндчилээд, суудалдаа залрахын өмнө нийт хүрэлцэн ирсэн олонтой гараа даллан мэндчилэв.
Эхний салбар хуралдааныг тус сургуулийн эртний анд, Смит коллежийн гүн ухаан, логик болон Буддын судлалын профессор Жей Гарфилд чиглүүлэв. Тэрбээр энэхүү боломжийг ашиглан тус сургуулийн өмнө дурдагдсан амжилтуудаас гадна оюутан, багш солилцооны олон улсын хөтөлбөрийг түүчээлэн хэрэгжүүлж ирснийг онцлон тэмдэглэв. 26 дахь жилдээ амжилттай хэрэгжиж буй энэхүү хөтөлбөр нь Төвөдийн номын сан, архив (LTWA) болон Буддын гүн ухааны дээд сургууль (IBD) зэрэг байгууллагуудын хувьд үлгэр жишээ загвар болсон ажээ. Энэхүү амжилтын гол түлхүүр нь чадварлаг удирдлага болон хамтын ажиллагаа юм хэмээн профессор Гарфилд тэмдэглэн хэлэв.
Профессор Жей Гарфилд Шри Ланка улсын Коломбо их сургуулийн Пали хэл болон Буддын судлалын профессор Асанга Тилакратнег танилцууллаа. Профессор Тилакратне Энэтхэгийн гүн ухааны тогтолцоо дотроос хамгийн нарийн боловсруулагдсанд тооцогдох Теравада уламжлалын оюун санааны судалгааны талаар илтгэв. Буддын шашин нь 'атман' буюу бие даан орших сүнс байдгийг үгүйсгэж, оюун санааг читта, манас, винняна гэсэн ойлголтуудын хүрээнд авч үздэг байна.
Читта (сэтгэл) гэдэг нь бузарлагдах эсвэл ариусах, хөгжих эсвэл үл хөгжих, номхрох эсвэл үл номхрох шинж чанартай бөгөөд эцсийн дүндээ хүлээснээс ангижирч, гэгээрэлд хүрдэг билээ. Винняна нь ихэвчлэн ухамсарыг илэрхийлдэг. Энэ нь таван цогцосын нэг төдийгүй шүтэн барилдлагын арван хоёр гишүүний нэг юм. Мөн дахин төрөх үйл явц буюу амьд оршихуйг энэ төрлөөс дараагийн төрөлд холбогч хүчин зүйлийн гол үүрэг гүйцэтгэдэг. Манас-ыг голчлон бусад мэдрэхүйн эрхтнүүд (нүд, чих гэх мэт)-тэй адил түвшний нэгэн 'эрхтэн' гэж үздэг. Нүд өнгө дүрсийг хардаг шиг Манас нь аливаа бодол, үзэгдэл, юмсыг өөрийн объект болгон хүлээн авч боловсруулдаг. Эдгээр гурван нэр томьёо нь нэг л үзэгдлийн өөр өөр талуудыг онцлон харуулж буй хэрэг юм.
Дээрхийн гэгээн Далай лам энэхүү илтгэлтэй холбогдуулан өөрийн санал бодлыг хуваалцахдаа "Теравада" хэмээх нэр томьёо нь угтаа Винайн ёсноос (Сахил санваарын) салж гарсан гэдгийг тэмдэглэв. Тэрбээр Бирм, Шри Ланка зэрэг улсын Буддын шашны уламжлалыг "Пали уламжлал", харин Энэтхэгийн үндсэн уламжлалыг "Санскрит уламжлал" гэж нэрлэх нь илүү зохистой хэмээн тайлбарлалаа. Мөн Дээрхийн гэгээн "Хинаяна" (Бага хөлгөн) болон "Махаяна" (Их хөлгөн) гэх нэр томьёог ашиглахаас зайлсхийдэг болохоо нэмж хэлэв. Учир нь Их хөлгөнийг дагагчид Бага хөлгөнийг дорд үзэх, нөгөө талдаа Бага хөлгөнийхөн Их хөлгөнийг Бурхан багшийн жинхэнэ сургаал мөн эсэхэд эргэлзэх хандлага гардагтай холбоотой ажээ.
Санскрит уламжлалд Бурхан багш номын хүрдийг гурвантаа эргүүлсэн тухай өгүүлдэг бөгөөд анхны номын хүрд нь Пали уламжлалыг (үүнд: Винай буюу сахил санваар, Шамата буюу төвлөрөл, Випашяна буюу үлэмж үзэхүй, Бодь хутгийн 37 гишүүн багтана) төлөөлдөг бол хоёр дахь номын хүрд нь Санскрит уламжлалд хамаардаг болохыг Дээрхийн гэгээн тэмдэглэв. Тэрбээр урьд цагт зарим судлаачид Төвөдийн буддизмыг яг л жинхэнэ Буддын уламжлал биш мэтээр 'Ламаизм' хэмээн нэрлэдэг байсныг дурдаад, харин өнөөдөр энэ нь Наландагийн уламжлалыг шууд өвлөн авагч мөн болохыг дэлхий нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн гэдгийг онцлов.
Үүний дараа Парисын шинжлэх ухааны судалгааны үндэсний төвийн (CNRS) захирал, өдгөө Гуссерлийн архивын Феноменологийн судалгааны төвд ажиллаж буй Мишель Битбол илтгэл тавилаа. Тэрбээр квант физикийн хөгжилд голлох хувь нэмэр оруулсан Австрийн физикч Эрвин Шрёдингерийн тухай онцолсон юм. Шрёдингер нь квант физикийн онолоо хөгжүүлэхдээ Адвайта Веданта болон Буддын шашны төв үзлийн (Мадхьямака) гүн ухаанаас санаа авч байжээ.
Мишель Битбол илтгэлдээ Шрёдингерийн үзэл санааг тайлбарлахдаа: 'Матери болон оюун санаа нь хоёр тусдаа зүйл гэж үзэх, эсвэл юмсыг өөрийн гэсэн төрөлх мөн чанартай гэж итгэх нь дэндүү гэнэн хэрэг' гэдгийг онцлов. Бид өөрсдийн ухамсартаа тодорхой нэг үзэгдлийг салгаж, түүндээ 'бие даасан оршихуй' гэх хийсвэр төсөөллийг андууран өгснөөр энэхүү төөрөгдөл бий болдог. Шрёдингерийн үзэж буйгаар, бид юмсыг биднээс ангид, хараат бус мэт харагдуулах 'хуурамч бие даасан байдал' олгохын тулд ийнхүү тусгаарлан боддог ажээ. Гэвч бодит байдал дээр энэхүү зохиомол төсөөллөөс цааш объект болон бидний (субъект) хооронд ямар ч бодит зааг ялгаа үгүй билээ. Түүнчлэн, оюун санаа болон ухамсрын нэгдмэл байдлыг батлах шаардлагагүй, учир нь энэ нь шууд мэдрэгдэх зүйл юм.
Битбол хэлэхдээ, Шрёдингер Энэтхэгийн гүн ухааныг гүнзгий эзэмшсэн нь түүнд оюун санаа болон бие махбодын асуудлыг авч үзэхдээ хоёрдогч үзэл (дуализм) болон материйг шүтэх үзэл (материализм)-ийн алинд ч авталгүйгээр тайлбарлах боломжийг олгосон гэв.
Үүний хариуд Дээрхийн гэгээн хэлэхдээ, энэхүү илтгэл нь бид ертөнцийг маш энгийнээр төсөөлдөг. Гэвч бодит байдал үүнээс маань тэс өөр бөгөөд тэрхүү жинхэнэ мөн чанарыг нь илүү гүнзгий ойлгож таних зайлшгүй шаардлагатай байгааг тэрбээр онцлов. Тэрбээр Нагаржуна богдын: 'Үйлийн үр болон нисванис үгүй болсноор гэгээрэлд хүрнэ. Үйл болон нисванис нь үзэл бодлоос, харин үзэл бодол нь хийсвэрлэн хэтрүүлэхээс үүдэлтэй. Хоосон чанарыг таньснаар энэхүү хэтрүүлэл арилна' хэмээх сургаалыг иш татлаа. Үйл болон нисванис нь мунхгаас үндэстэй бөгөөд мунхаг нь шүтэн барилдлагын арван хоёр гишүүний хамгийн эхнийх нь юм.
Дээрхийн гэгээн квант физикчдийн энэхүү гүн гүнзгий танин мэдэхүй нь тэдний сэтгэл хөдлөл, нисванис болон сэтгэл зовних байдалд нь эерэгээр нөлөөлдөг эсэхийг дахин лавлав. Битбол үүний хариуд буддын гүн ухаан нь түүнд ертөнцийг илүү сайн ойлгож, сэтгэлийн түгшүүрийг даван туулахад тусалдаг хэмээн хариулсан юм.
Өглөөний гурав дахь илтгэгч доктор Түвдэн Жинпа нь Гандантэгчинлэн хийдийн Гандан Шарз дацанд лам хүний ёсоор бэлтгэгдэж, гэвш лхаарамбын зэрэг хамгаалсан нэгэн юм. Үүний дараа тэрбээр Кэмбрижийн их сургуульд докторын зэрэг хамгаалсан бөгөөд өдгөө МакГилл их сургуулийн Шашин судлалын сургуульд туслах профессороор ажиллаж байна.
Тэрбээр оюун санааны тухай буддын гүн ухаанд ухамсрын гурван үндсэн шинжийг хэрхэн авч үзснийг онцлон судалжээ. Үүнд: нэгдүгээрт, ухамсар ямагт ямар нэгэн объект руу чиглэж байдаг шинж (интенациональ); хоёрдугаарт, ухамсар өөрийгөө илэрхийлж, танин мэдэх төрөлх мөн чанар (рефлексив); гуравдугаарт, сэтгэлийн үйл явц бүр хувь хүний дотоод мэдрэмж буюу 'нэгдүгээр биеийн' шинжтэй байх субъектив чанарыг тайлбарлав.
Жинпа тайлбарлахдаа, ухамсрын субъектив шинж чанар нь өдгөө барууны орчин үеийн философи болон шинжлэх ухааны хэлэлцүүлгийн гол сэдэв болж байгааг онцлов. Сэтгэлийн үйл явцын гол онцлог нь тухайн зүйлийг хүн өөрөө хэрхэн мэдэрч буй тэрхүү мэдрэмж юм. Жишээ нь, өвдөлтийг мэдрэх эсвэл цэнхэр өнгийг харах зэрэг нь зарим философичдын нэрлэдгээр 'яг юу мэдрэгдэж байна вэ' гэх тэрхүү дотоод мэдрэмжийг илэрхийлэх юм. Харин нөгөө хоёр шинж чанар болох ухамсар нь ямагт ямар нэгэн агуулгатай зүйл рүү чиглэж байдаг 'интенациональ чанар' болон өөрийгөө танин мэдэх ухамсрын суурь түвшин буюу 'рефлексив чанар' нь орчин үеийн феноменологийн судалгаанд илүүтэй анхаарал татах болсон байна.
Жинпа энэ тухай Шантаракшита богдын: 'Ухамсрын мөн чанар нь өөрийгөө танин мэдэх чанар юм; өөрийгөө үл мэдэх зүйл бол амьгүй ухаангүй юмс билээ' хэмээх ишлэлийг дурдав. Дигнага (Ловон Нагва), Дхармакирти (Чойдаг) болон Шантаракшита гэгээнтнүүд 'хүчтэй рефлексив' үзлийг баримтлагчид бөгөөд тэд ухамсрын язгуур шинж бол интенациональ биш, харин өөрийгөө танин мэдэх чанар юм гэж үздэг. Харин төв үзлийн гүн ухаантан Чандракирти энэхүү 'хүчтэй рефлексив' онолыг илэрхий няцаасан байдаг аж.
Жинпа илтгэлээ дүгнэхдээ, хэрэв ухамсрыг зөвхөн эдгээр гурван шинжээр тодорхойлох юм бол түүнийг шинжлэх ухааны үүднээс тайлбарлах гэсэн оролдлогууд маш том сорилттой тулгарах болно гэв. Үүнийг сонсоод Дээрхийн гэгээн инээмсэглэн, Мадхьямака буюу төв үзлийн үүднээс харвал Жинпагийн дэвшүүлсэн санаанууд нь нэг талаас нихилист (хоосон чанарыг үгүйсгэх), нөгөө талаас абсолютист (хэт туйлширсан) шинжтэй сонсогдож байна гэв. Гэсэн хэдий ч өөр өөр үзэл санаатай танилцах нь бидний оюун ухааныг тэлж, аливааг задлан шинжлэх нь мэдлэгийг баяжуулдаг болохыг тэрбээр онцлон тэмдэглэв.
Цайны завсарлагааны дараа өглөөний хэлэлцүүлгийн хоёр дахь чиглүүлэгч, Жавахарлал Неругийн их сургуулийн социологич Ренука Сингх үзэгчдийг суудалд нь урьлаа. Тэрбээр өдрийн хамгийн сүүлийн илтгэгч болох Сеон Рамоныг танилцуулав. Тэрбээр өдгөө тэтгэвэртээ гарсан ч тархи судлал, тархины гадаргуугийн динамик болон тархи-оюун санааны харилцан хамаарлын чиглэлээр олон жил судалгаа хийсэн эрдэмтэн юм. Доктор Рамон оюун санааны мөн чанарыг тархи судлал болон физикийн үүднээс хэрхэн хардаг тухай тоймлон танилцуулсан юм.
Тархи судлалын шинжлэх ухаан нь хайр, уур хилэн, уйтгар гуниг, асрал нигүүлсэл зэрэг сэтгэл хөдлөлийн төлөв байдлыг тархины цахилгаан бичлэг болон соронзон резонансын дүрслэлийн тусламжтайгаар зураглан хэмжиж чаддаг болсон ч, оюун санааны мөн чанар буюу хүний ухамсрыг тодорхойлоход хүндрэлтэй хэвээр байна. Үүнийг тайлбарлах цогц онол зайлшгүй шаардлагатай байгаа юм. Физикчид квант онол дээр суурилсан ухамсрын онолуудыг дэвшүүлж байгаа бөгөөд энэ нь гадаад ертөнцтэй харилцах харилцаа бидний дотоод сэтгэлгээний явцыг хэрхэн өөрчилдгийг ойлгоход тусалж болох юм. Үүний нэгэн адил, бидний сэтгэл зүйн төлөв байдлын өөрчлөлт нь гадаад ертөнцийг үзэх үзэлд маань ч нөлөөлж болох талтай.
Өнөөгийн тархи судлаачдын дунд 'оюун санаа нь тархинаас үүсдэг, тархи үхэхэд оюун санаа ч мөн арилна' гэх үзэл давамгайлж байна. Гэвч цөөн тооны эрдэмтэд энэхүү үзэлд эргэлзэж эхэлжээ. Тэдний зарим нь оюун санаа буюу ухамсар нь тархинаас тусдаа байж болох бөгөөд тодорхой хэсэг нь тархитай холбогддог ч гэлээ, үндсэндээ бие даасан оршихуй байх магадлалтай гэж үзэж байна. Доктор Рамон оюун санааны мөн чанарыг илүү нарийн багаж хэрэгслээр шинжлэх салбар дундын шинэ чиг хандлагыг бий болгохыг зорьж буйгаа илэрхийлэв.
Дээрхийн гэгээн үүний хариуд 1979 онд ЗХУ-д айлчилж байснаа дурслаа. Тэрбээр тухайн үеийн эрдэмтэдтэй ярилцахдаа таван мэдрэхүйн ухамсраас ангид 'зургаа дахь' буюу оюун санааны ухамсрын талаар дурдахад, тэд үүнийг 'шашны асуудал' хэмээн үл тоож байжээ. Түүнээс хойш мэдрэхүйн ухамсарт зориулсан маш олон зураглал, судалгаа гарсан боловч оюун санааны ухамсрыг төдийлөн судалж чадаагүй байна. Мөн Дээрхийн гэгээн өөрийн найз Вольф Зингерийн 'тархинд бүхнийг удирдах төв засаглал гэж байдаггүй' хэмээн ажиглаж хэлснийг тэмдэглэн хэлсэн юм.
Дээрхийн гэгээн өчигдрийн айлдвараа үргэлжлүүлэн, анагаах ухааны үүднээс 'нас барсан' гэж тооцогдсон ч бие цогцос нь тодорхой хугацаанд муудалгүй, шинээрээ хадгалагддаг чадварлаг бясалгаачдын тухай баримтуудыг нэмж дурдлаа. Шинэ Зеландад таалал төгссөн нэгэн ламын бие ийм төлөвт байсан бөгөөд дөрөв дэх өдөр нь түүний гар хөдөлж, зүүн гараараа баруун гарынхаа ядам хурууг атгасан байжээ. Үүнд шинжлэх ухаан ч, буддын судлаачид ч одоогоор тодорхой тайлбар өгч чадаагүй байна.
Мөн Дээрхийн гэгээн соёлын хувьсгалын үеэр Төвөдөд баривчлагдаж, олон нийтийн өмнө шүүх, гутаан доромжлох, эрүүдэн шүүх ажиллагаанд хүргэгдэж явсан нэгэн өндөр түвшний бясалгаачийн тухай жишээг дурдав. Тэрбээр замдаа түр амсхийн суухыг хүсээд, 'ухамсар шилжүүлэх' бясалгалыг үйлдэн, биеэ орхиж, таалал баржээ. Доктор Рамон анагаах ухааны үүднээс нас барсны дараа бясалгалын гүн төлөвт оршиж буй хүмүүсийг хэрхэн ажиглах асуудлыг хөндөхдөө, биед нь заавал электрод наах шаардлагагүйгээр, биеийн дулааны өөрчлөлтийг зайнаас хэмжих техник технологиудыг ашиглах боломжтой талаар санал дэвшүүлэв.
Дээрхийн гэгээн айлдварынхаа төгсгөлд, өнөөдөр бидэнд тулгамдсан асуудал болоод буй хорт муу сэтгэл хөдлөлийг даван туулахад эртний Энэтхэгийн сэтгэлгээ, мэдлэг ухаанаас суралцах зүйл асар их байгааг дахин онцлов. Тэрбээр орчин үеийн боловсролын давуу талыг эртний мэдлэг ухаантай хослуулан, олон хүнд сэтгэлийн амар амгаланд хүрэхэд тусалж чадах цорын ганц улс бол Энэтхэг юм гэж үздэгээ илэрхийллээ. Мөн Өмнөд Энэтхэгт байдаг Төвөдийн хийдүүдэд 20 гаруй жил уйгагүй суралцаж, энэ чиглэлээр багшлах бүрэн чадвартай болсон хэдэн зуун лам хуврагууд байгааг тэмдэглэн хэлсэн юм.
Хурлын төгсгөлд Төвөд судлалын төв дээд сургуулийн (CIHTS) захирал, гэвш Наваан Самтэн Дээрхийн гэгээнд тус бага хуралд хүрэлцэн ирсэнд нь гүн талархал илэрхийлэв. Тэрбээр Дээрхийн гэгээний боловсролын тогтолцоонд шинэчлэл хийж, сэтгэлээ засах замаар амар амгалан, аз жаргалд хүрэх арга замыг түгээн дэлгэрүүлж буй агуу үйлсийг нь өндрөөр үнэллээ. Түүнчлэн шашин хоорондын эв нэгдлийг бэхжүүлэх, хүнлэг ёсыг эрхэмлэхэд гаргаж буй түүний хүчин чармайлт нь дэлхий дахинд алсын хараатай, чухал нөлөө үзүүлж байгааг онцолж, нийт хүрэлцэн ирсэн зочдын нэрийн өмнөөс чин сэтгэлийн талархал дэвшүүлэв.
Дээрхийн гэгээн тайзнаас буухын өмнө хэлэлцүүлгийг чиглүүлэгчид, илтгэгчид болон шүүмжлэгчдэд биечлэн талархал илэрхийлэв. Энэ үед гадаа манан арилж, нар гарсан байлаа. Дээрхийн гэгээн хурлын танхимын гадна ойролцоох 'Живан Жёти' сургуулийн хараагүй болон харааны бэрхшээлтэй хэсэг охид, эмэгтэйчүүдтэй уулзлаа. Тэрбээр тэднийг хуучны танил найзууд шигээ халуун дотноор угтаж, үргэлж санаж, бодож явдгаа хэлэв. Үүний дараа тэрбээр номын сангийн өмнөх зүлгэн дээр барьсан асар майханд хурлын төлөөлөгчидтэй нэгдэж, хамтдаа үдийн зоог барингаа дотно яриа өрнүүлсэн юм. Зоогийн дараа Дээрхийн гэгээн өөрийн ордондоо заларч, тухлан амарлаа.
