Энэтхэг, Ладак, ЖК, Лех – Өчигдөр орой орсон их борооны улмаас Шивацэл номын талбайн ихэнх хэсэг тогтоол устай байсан ч сүсэгтэн олон Дээрхийн гэгээн Далай ламын Лех хотод айлдаж буй ном айлдварын сүүлийн өдөр хүрэлцэн ирэхэд саад болсонгүй. Зохион байгуулагч Ладакийн буддистуудын холбоо (LBA)-ны тооцоолсноор 60,000 орчим хүн цуглажээ.
Дээрхийн гэгээн цугласан олонтой мэндчилээд сэнтийдээ залармагцаа Сасфолын Цэрэн Сономын эмхэтгэсэн, сүүлийн 50 гаруй жилийн хугацаанд түүний Ладакт айлчилсан түүхийг өгүүлэх номын нээлтийг хийв.
“Өнөөдөр бидний нийтэд зориулсан номын айлдварын гурав дахь буюу сүүлчийн өдөр тул эхлээд би 'Бодьсадвын явдалд орохуй' шастирын 6 дугаар бүлгийг уншиж гүйцээнэ. Дараа нь Цагаан Дарь эхийн насны авшиг өгч, түүний дараа надад зориулсан бат оршил өргөх ёслол болно. Энэ тохиолдолд шавь нар болон багш тус тус залбирал үйлдэх ёстой. Эцэг эх, үр хүүхдийн хэлхээ холбоо шиг багш, шавийн дээдийн номын барилдлага байгаа учраас гаадамбын ёсны гэвш Потова бээр ‘залбирал тустай’ хэмээн айлдсан байдаг.
Дараа нь Жамму, Кашмир мужийн Ерөнхий сайд хатагтай Мэхбүүба Муфти Сайид бидэнтэй нэгдэнэ. Намайг бэлтгэл зан үйлээ хийх хооронд та бүхэн маань уншлагаа уншина уу” гэлээ.
Шантидэва гэгээний номыг үргэлжлүүлэн уншихдаа, Дээрхийн гэгээн бид "Ертөнцийн найман ном"-ын хойноос хөөцөлдөж болох ч энэ нь төдийлөн их тус болохгүйг тэмдэглэв. Гэгээрэлд хүрэх хамгийн чухал хүчин зүйл бол энэрэн нигүүлсэхүй сэтгэлийг төрүүлөх бөгөөд түүнд саад болдог гол зүйл нь уур хилэн юм. Харин тэвчээр нь уур хилэнг дарах ерөндөг болно.
Түүний уншсан шадуудад гэгээрлийн шалтгааны тал хувийг Бурхан багш нарт, нөгөө тал хувийг хамаг амьтанд хамааруулж болохыг өгүүлжээ. Хэрэв бид бурхадыг дээдэлдэг юм бол хамаг амьтныг ч мөн адил дээдлэх ёстой бус уу?
Дээрхийн Гэгээн хэсэг завсарлаж, халуун наранд суугаа хүмүүст, ялангуяа лам хуврагуудад толгойгоо халхалж суухыг зөвлөв. Тэрээр номын айлдварын өмнө маш идэвхтэй ном хаялцаж байсан SOS төвөд хүүхдийн тосгон болон ладакийн улсын сургуулийн 6, 7, 8-р ангийн сурагчдыг дахин дуудаж, сэнтийг тойруулан суулгав.
Номын эх рүү буцан орохдоо тэрээр: бурхад, бодьсадва нар хамаг амьтны тусын тулд өөрсдийгөө зориулсан байдаг тул хэрэв бид тэдгээр амьтдыг үл тоомсорлож, зүй бусаар харьцвал тэд юу гэж бодох вэ? хэмээн асуув. Номын зохиогч үүнд: “Одооноос эхлэн Диваажингийн орныхон (Татхагата)-ыг баясгахын тулд би бээр амьтанд тусалж, хор хөнөөл учруулахаа бүрмөсөн зогсооно хэмээх ам тангараг юм” хэмээн хариулжээ.
“Сэтгэл нь тархитай холбоотой боловч мөн чанар нь 'тунгалаг бөгөөд тольдох' (clarity and awareness) чанар юм. Хамгийг айлдагч бурханы билгүүний үндсэн шалтгаан нь бидний хүн бүрт байдаг энэхүү тунгалаг бөгөөд тольдох сэтгэл юм. Мэдлэгт саад болж буй зүйлсийг арилгах үед энэ нь илэрдэг. 'Бурханлаг чанар' (Buddha-nature) гэж нэрлэгддэг энэхүү гэрэлтсэн сэтгэлийн төлөв байдал нь бурханы хутгийг олох хүртэл үргэлжилдэг.”
“Ердийн сэрүүн байх үед бидний мэдрэхүйн эрхтнүүдтэй холбоотой бүдүүн сэтгэл биднийг сарниулж байдаг. Хүн нас барахад зүрх зогсож, цусны эргэлт зогссоноор тархи үхдэг. Гэсэн хэдий ч анагаах ухааны үүднээс үхсэн гэж үзэж байгаа ч бие нь муудаагүй, бясалгалын төлөвт (түгдам) оршиж байгаа хүмүүсийн тохиолдол бий. Тархи судлаачид энэ үзэгдлийг судалж байна. Бид үүнийг 'маш нарийн сэтгэл' биед оршсоор байна гэж үздэг. Бүдүүн сэтгэл ажиллахаа болиход маш нарийн сэтгэл биеэс үл хамааран оршсоор байдаг. Маш нарийн сэтгэл нь нэг төрлөөс нөгөө төрөлд шилждэг бөгөөд хоосон чанарыг бясалгах үед бурханы хутгийг олохын уг шалтгаан нь үүнтэй холбоотой юм.”
Бүлгийн төгсгөлийн
“Амьтныг баясгаснаас болсон
Алимад ирээдүйд бурхан бүтэх байтугай
Аху энэ насанд их цог ба
Алдар хийгээд жаргалтай болохыг хэрхэж үл үзмүй” хэмээх шадууд Дээрхийн гэгээнд Гандиг санагдуулав. Ганди бээр маш ядуу хувцасладаг байсан ч Энэтхэгийн ард түмний төлөө өөрийгөө зориулсны учир сая сая хүн түүнд үнэнч байсан юм.
“Энэ жил энэ хүрээд зогсъё. Хэрэв миний бие тэнхээ сайн байгаад ирэх жил дахин ирвэл эндээсээ үргэлжлүүлнэ” хэмээн Дээрхийн гэгээн айлдав.
Дээрхийн гэгээн судраа хажуудаа тавиад, Цагаан Дарь эхийн насны авшиг хүртээх зан үйлдээ оров. Гэнэн сахил хүртэх сонирхолтой хүмүүст гэнэн сахил хүртээхдээ тэрээр „Төв газар“-ын тодорхойлолтоор сүсэгтнүүдийн дөрвөн төрлийн үүргийг тайлбарлав. Үүний нэг тодорхойлолт нь газар зүйн шинжтэй бол нөгөө нь гэлэн, гэлэнмаа болон гэнэн сахил сахиж буй сүсэгтнүүдтэй (увш, увсаа) холбоотой юм. Гэлэнмаагийн сахил хүртэх уламжлал Хятадад дэлгэрсэн боловч Төвөдөд дэлгэрээгүй болохыг Дээрхийн гэгээн тэмдэглэн хэллээ.
Ёслолын үеэр Дээрхийн гэгээн Бодьсадвын санваар хүртээгээд, төгсгөлд нь төвөдийн болон Хималайн бүс нутгийн хүмүүстэй нягт барилдлагатай гэдгээ онцлон хэлээд Бурхан багш, Жанрайсиг, Манзушри, Дарь эхийн тарнийн лүн хайрлалаа. Хаянхярваа бурханы тарнийн лүн хүртээхдээ энэ нь ад зэтгэр, тийрэнгийн хорлолд авсан хүмүүст тустай болохыг хэлэв.
Лам хуврагууд Дээрхийн гэгээнд зориулж бат оршил өргөх зан үйлийг гүйцэтгэсэн бөгөөд Лхасын буддын нийгэмлэгийн (LBA) сүсэгтнүүд бат оршил өргөх зан үйлд оролцон, бурхан тахил, шашны бэлгэдэл, судар ном, шуудайтай үр тариа болон бөс торго барин өргөл өргөв. Орон нутгийн үлээвэр хөгжимчид болон бөмбөрчид хөгжимдөж байлаа. Хүмүүс Дээрхийн гэгээний өмнүүр явж өнгөрөхдөө малгайгаа авч хүндэтгэл үзүүлэв. Зан үйл өндөрлөхийн өмнө Жамму-Кашмир мужийн Ерөнхий сайд, хатагтай Мехбүүба Муфти Сайид ирж Дээрхийн гэгээнд уламжлалт нөмрөг өргөн барьсанд, Дээрхийн гэгээн түүнд цагаан хадаг барив.
Лхасын буддын нийгэмлэгийн (LBA) ерөнхийлөгч Цэванг Тинлес цугласан олонд хандан үг хэлэхдээ Дээрхийн гэгээн болон Тигсэ ринбүүчи, Түгсэй ринбүүчи нарт гүн хүндэтгэл үзүүлж, эрхэм хүндэт Ерөнхий сайдыг хүлээн авч буйгаа илэрхийлэв. Тэрээр хэлэхдээ, дэлхийн бусад газруудад үл тэвчих байдал, шашны туйлшрал газар авч, хүмүүс амар амгаланг хүсэн тэмүүлж буй энэ үед ладакийн ард түмэн Дээрхийн гэгээнийг жил бүр хүлээн авч байгаагаа маш их хувь заяа хэмээн онцлов. Мөн эндхийн ард иргэд түүний буддын шашны сургаал номоос гадна өгч буй зөвлөгөөг нь хичнээн их үнэлдэг болохыг тэмдэглэн хэллээ. Тэрээр Дээрхийн гэгээнийг ирэх жилүүдэд ч мөн дахин дахин морилох болтугай хэмээн ерөөж, мөн итгэж найдаж буйгаа илэрхийлэв.
Дээрхийн гэгээн болон бусад зочдод хүндэтгэл үзүүлээд, Ерөнхий сайд Мехбүүба Муфти Сайид хүрэлцэн ирсэн бүх хүмүүст хандан „Жулей“ хэмээн мэндчилэв.
Тэрээр үргэлжлүүлэн “Энд байгаа маань миний хувьд нэр төрийн хэрэг бөгөөд Жамму-Кашмир болон ладакийн ард түмэн Таныг энд морилон ирж, бидэнд авшиг ерөөлөө хайрлаж байгаад маш их баяртай байдаг. Та манайд дахин дахин зочлон ирж байхын тулд Танд хамгийн сайн сайхан бүхнийг, эрүүл энхийг хүсэн ерөөе. Таны морилсон газар бүрт амар амгалан тогтдог. Исламын шашинтнуудыг террористуудаас зааглан ялгаж, исламын шашин бол энх тайвны шашин мөн гэдгийг дахин нотолсон Таны үгс миний сэтгэлийг ихэд хөдөлгөсөн юм. Хэрэв нөхцөл байдал бүрдвэл Таныг Кашмирын хөндийн ард түмэнд ч мөн адил авшиг ерөөлөө хүртээхийг урьж байна — баярлалаа” хэмээн хэлэв.
Дээрхийн гэгээн хариу хэлэхдээ: “Өнөөдөр бидэнд тулгарч буй олон асуудал бидний өөрсдийн үйлдлээс үүдэлтэй. Бид илүү өргөн хүрээнд асуудлаа авч үзэх хэрэгтэй. Хэрэв бид хүн төрөлхтний нэгдмэл чанарыг гүн гүнзгий ойлгож мэдэрвэл олон бэрхшээл шийдэгдэх боломжтой.
Энэ улс оронд шашин хоорондын эв найрамдал эрт дээр үеэс цэцэглэн хөгжиж ирсэн. Шашны олон уламжлал бие биенээ хүндэтгэн зэрэгцэн оршиж болдгийг Энэтхэг улс дэлхий дахинд харуулж, үлгэр жишээ болох ёстой. Би хаашаа ч явсан хүмүүст энэ талаар хэлэхийг хичээдэг. Миний хэлэх зүйл ингээд л болоо. Нубра, Занскар болон энд Лех хотод миний байх хугацаанд бүх зүйл маш сайхан болж өнгөрлөө. Та бүхэнд гялайлаа хэмээн Дээрхийн гэгээн айлдав.
Ерөнхий сайдыг тайзнаас буун явсны дараа Дээрхийн гэгээн Шивацел Подран руу буцан, цугласан олны олонх нь тарж, зарим нь том шүхэрийн сүүдэрт суун хооллож ундлан, амрахаар үлдэцгээв.
