Энэтхэг, Жамму Кашмир, Ладак, Лэй хот – Өнөө өглөө Дээрхийн гэгээн Далай лам Чогламсарын гол замаас салж, Инд мөрний гүүрээр гарах үед сэмжин үүлсийн цаанаас нар хурц шарж байлаа. Түүнийг Чучот Якма, Чучот Шама, Чучот Гонма тосгодоор дайран өнгөрөхөд сурагчид болон нутгийн иргэд зам дагуу жагсан угтан авлаа. Хөндийн зах руу дөхөхөд хуурай, элсэрхэг газар нутаг нь бургасан төгөл бүхий ногоон талбайг хүрээлсэн цэмцгэр хашаагаар солигдов. Зам өгссөөр, толгодын орой дээр орших, цаахна талд нь Тиксэй болон Шэй хийдүүд тодхон харагдах Мато хийдийн үүдэнд хүрэв.
Улаан малгай өмссөн тус хийдийн лам хуврагууд Дээрхийн гэгээнийг уламжлалт ёсоор угтан авч, гол дуганд залж оруулав. Нарийн замын хоёр талаар оюу шигтгээтэй уламжлалт толгойн гоёл болох перак зүүж, гартаа тод өнгийн цэцэгс барьсан эмэгтэйчүүд эгнэсэн байлаа. Архад шавь нараар хүрээлүүлсэн Бурхан багшийн том сэрэг дүрийн өмнө Дээрхийн гэгээн зул өргөж, тэргүүнээ мэхийн хүндэтгэл үзүүлэв. Дараа нь тэрээр хажуугийн цонхоор гадагш ширтэн, нутгийн ногоон байгалийн үзэмжийг таалан болгоов.
Дээрхийн гэгээнийг сэнтийдээ заларсны дараа цай, амтат будаагаар дайлсан бөгөөд хурсан хуврагууд түүний хоёр багшийн зохиосон урт наслах залбиралыг уншив. Тус хийд нь 1410 онд байгуулагдсан бөгөөд Сажа Дагтри энд хэсэг хугацаа өнгөрүүлж байсныг тэрээр асууж мэдэв.
Дээрхийн гэгээн хийдэд байсан хүмүүст хандан: "Намайг Гандан ширээт асан ринбүүчий ойролцоох гэртээ зочлохыг урьсан юм. Тиймээс би танай хийдээр ч бас ороод гаръя гэж бодлоо. Би Чопгя Тричэн ринбүүчийгээс 'Ламбрэ' буюу 'Мөр ба үр'-ийн дамжлагыг хүртсэнээс хойш Хэважра (Кевай дорж) бурханы бясалгалыг өдөр бүр хийдэг. Тиймээс Сажа уламжлалын шавийн хувьд өнөөдөр энд байх нь сайхан санагдаж байна" гэв.
Мато хийд нь хийд анх байгуулагдах үеийн зарим бүтээлийг багтаасан эртний шүтээн зургийн цуглуулгаараа алдартай. Зэргэлдээх танхимд Дээрхийн гэгээнд эдгээр зургуудыг цэвэрлэж, сэргээн засварлахаар ажиллаж буй гадаадын багийн ажлын үр дүнгээс сонирхуулав.
Хийдийн саравчны шатны дээд талд суугаад Дээрхийн гэгээн хашаанд цугласан олонд хандан айлдвар айлдав.
"Эрхэм номын садангууд аа, би өнөөдөр толгодын доор байрлах Гандан ширээт асан ринбүүчийн гэрт үдийн зоогт уригдсан тул танай хийдээр мөн зочлохоор шийдсэн юм. Боломжтой үедээ шашны бүх уламжлалд хүндэтгэл үзүүлэх нь чухал гэж үздэг тул энэхүү Сажа ёсны хийдэд зочилж байгаадаа маш их баяртай байна.
Тарнийн өмсгөлтэй гурван үүсгэн байгуулагчаас эхлээд таван Богдоор үргэлжилсэн Сажа уламжлалд судар, тарнийн сургаалын олон агуу мэргэд, бүтээлч нар төрөн гарсан. Бид өнөөг хүртэл суут Сажа Бандидыг ‘Ухааны сан', 'Гурван санваарын ялгаа' зэрэг бүтээлүүдээр нь, мөн Кашмирын мэргэн бандида Шажа Шрибадратай хамт суралцаж байснаар нь дурсан санадаг.
Сүүлийн үед би манай Бурханы шашны уламжлалыг дагагчдыг 21-р зууны Бурханы шашинтнууд болоорой гэж уриалах болсон. Энэ юу гэсэн үг вэ? гэвэл Энэтхэгийн их багш Васубандугийн хэлснээр Бурханы сургаалыг иш, онолын эрдэм / онолын (судрын) болон туршлагын (бүтээлийн) гэж ангилж болно. Бурханы сургаалыг хадгалж, хамгаалахын тулд бид суралцахаас гадна ойлгосон зүйлээ анхааран авлага болгож, хэрэгжүүлэх хэрэгтэй. Энэ нь бид Гурван аймаг сав (Трипитака)-ын номын агуулгыг уншиж, ёс суртахуун, бясалгал, билиг билгүүн гэсэн Гурван суртгаалд суралцаж, олж авсан мэдлэгээ хэрэгжүүлэх буюу товчхондоо сонсох, санах, бясалгах хэрэгтэй гэсэн үг юм."
"Урьд цагт жирийн ард иргэд ном сургаалыг төдийлөн сайн судалдагггүй байв. Тэд судар, тарни уншдаг байсан ч түүнийг утгыг нь судлах хэрэгтэй гэдгийг мэддэггүй байж. Харин одоо бид гүн ухаан, учир шалтгааны ухааныг судалж, сурснаа өдөр тутмын амьдралдаа хэрэгжүүлэх шаардлагатай байна.
Төвөдөд урьд нь олон хийд байсан ч ном судрыг судлах ажил зөвхөн сургалтын төв гэгддэг хийдүүдэд л явагддаг байсан. Ном судар судлах ажлыг цаашид зөвхөн хийд дацангаар хязгаарлахгүйгээр бид бүгдээрээ, Бурханы шашинд чухам юу сургадаг вэ гэдгийг сурч мэдэх хэрэгтэй.
Дэлхийн олон шашны уламжлал хайр энэрэл, нигүүлсэл, сэтгэл хангалуун байх, хувийн сахилга бат гэсэн нийтлэг мэдээллийг дамжуулдаг. Тэдгээр шашин бүгдэд сайн хүмүүсийг төлөвшүүлэх нөөц бололцоо бий. Бурханы шашинд дөрвөн тогтсон таалал байдгийн адил Хинду шашинд ч мөн олон янзын уламжлал бий. Эдгээрийг та судалж мэдсэнээр таны оюун ухааны цар хүрээ тэлэх болно. Хэрэв та эдгээр өөр өөр үзэл бодлыг ойлгож авбал Бурхан багшийн хэлсэн үгийг эсэргүүцэгч хэн бүхэнтэй мэтгэлцэж, түүний заасан замыг тайлбарлах чадвартай болно. Орчин үеийн эрдэмтэд хүртэл Бурханы шашинд оюун ухаан болоод сэтгэлийн үйлийн талаар юу гэж өгүүлснийг судлаад улам их сонирхож байгааг би анзаарсан."
Дээрхийн гэгээн энэ сарын сүүлээр нийтэд зориулсан сургаал айлдана гэдгээ дурдаад, харин энэ удаад Бурхан багшийн зүрхэн тарни, Их энэрэн нигүүлсэхүйг хайрлагч Жанрайсиг бурхан, эрдэм мэдлэг билгүүн ухааны Манзушир, гэтэлгэгч Дарь эх бурханы тарнийн лүнг тус тус хайрлахыг хүсэж байгаагаа илэрхийлэв.
Дээрхийн гэгээн машин руугаа алгуур дөхөх зуур дадсан ёсоор цугласан олон хүмүүстэй мэндчилэв. Хийдээс гарсан зам толгод уруудан Гандан ширээт асан ринбүүчийн мэндэлсэн Матогийн хааны гэр бүлийн өргөө болох Мато Подран руу чиглэв. Ринбүүчи эгч болон гэр бүлийн бусад гишүүдийн хамт Дээрхийн гэгээнийг шинэ байшингийн үүдэнд угтан авч, дээд давхарт зассан тансаг зоогт урив.
Бүгд сэтгэл хангалуун зоог барьсны дараа Дээрхийн гэгээн гэр бүлийн гишүүдтэй зураг татуулав. Байшингийн гадаа тэрээр 4-5 настай болов уу гэмээр нэгэн сэргэлэн бяцхан охинтой таарав. Охин түүн рүү харснаа: "Та үнэхээр хүсэл биелүүлдэг үү?" гэж асуув. Дээрхийн гэгээнийг инээхэд охин түүний нүд рүү дахин харж: "Та бурхан мөн үү?" хэмээн лавлан асуухад охины асуултад баясаж, инээсээр байсан Дээрхийн гэгээн доош бөхийн, хацрыг нь илээд: "Үгүй ээ, би жинхэнэ хүн" хэмээн хариулав. Охин үүгээр зогссонгүй дээш харан: "Та ухаантай юу?" гэж асуухад Дээрхийн гэгээн инээд алдан: "За яахав, зарим хүмүүс тэгж боддог л юм" хэмээн хариулжээ.
Гэр бүлийнхэн болон зочид түүнийг үдэн гаргасны дараа Дээрхийн гэгээн доор нь Лэй хөндий тэр чигтээ харагдах Мато тосгоноос хөдөлж, Шивацэл Подран руу буцав.
