Төвөдөд уул нуруудыг сахиус оршдог газар хэмээн үздэг. Жишээ нь, Төвөдийн зүүн хойд зүгийн Аня Мачэн хайрхныг миний төрсөн Амдо мужийн хамгийн гол сахиуснуудын нэг Мажал Бомрагийн орон хэмээн тооцдог юм. Амдо нутгийн хүн бүр Мажал Бомраг өөрийн анд нөхөр гэж үздэг учир олон хүн уулын бэлийг тойрон гороолдог билээ.
Ер нь төвөд хүмүүст тойрон оршдог уулсынхаа оройд хүрэх сонирхол бага байдаг нь тухайн уул нуруудад оршдог газрын эзэд, сахиустай холбоотой байж мэдэх юм. Гэхдээ миний бодлоор энд илүү практик учир шалтгаан байгаа. Ихэнх төвөд хүний хувьд олон олон уулсын гарцыг олонтоо давах хэрэгцээ гардаг учраас онцын шаардлагагүй бол илүү өндөрлөг газар авирах хүсэл байдаггүй байх. Лхасын зарим иргэн зугаа болгон уул руу авирахдаа өөрсдөдөө таарсан боломжийн өндөртэй газар хүрч, арц хүж уугиулан, залбирал ерөөл тавьсны дараа авчирсан хүнсээ идэж, амардаг юм.
Төвөдийн аялагчид даваа гүвээний дээр буй чулуун овоонд нэмж чулуу тавих, “Лха жал ло” буюу “Тэнгэр сахиуснуудад ялалтыг хүсье” хэмээн чангаар хэлж, уул нуруудыг давдаг уламжлалтай. Бас “маанийн чулуу” буюу залбирч буй дүрс мөн бусад хэлбэртэй чулуун дүрийг мөргөлийн дарцгийн дагуу тавьдаг юм. Ийм уламжлалт зан үйлийн нэг практик үр өгөөж нь гэвэл хүмүүст байгалийг хамгаалах зан төлөвийг гүн суулгаж, хэвшүүлж өгдөгт оршино.
Уулын өндөрлөгт зөвхөн эзгүй аглагт бясалгал бүтээл үйлдэгчид, зэрлэг ан амьтад, харин зун цагт малчид л түмэн сүрэгтэйгээ үзэгдэх бөгөөд дэлхийн ихэнх хот тосгонтой харьцуулахад уул нуруудын энэ эгэл, нам гүмхэн орчинд сэтгэлийн амар амгалан илүү түргэн төрдөг. Бурхны шашинд юмс үзэгдлийг мөн чанараасаа тогтоогүй хоосон чанартай гэж үзэх бясалгал бий тул бүтээлчийн хувьд уулын оройгоос өргөн уудам, эзгүй хоосон орон зайг тольдох нь тустай байдаг юм.
Уулын дагшин ариун байгалийн эрдэнэсийн их дэлгүүрт манай эмч, домч нар машид ховор нандин эмийн ургамлыг олж, эм тангаа бүтээдэг бол хээрийн малчид төвөдийн эдийн засагт амин чухал мал сүргээ тэнхрүүлэн тэжээх шим баялагтай арвин бэлчээрээ олдог билээ. Үүнээс цааш илүү өргөн хэмжээнд үзүүлэх үр нөлөө гэвэл Цастын орны уул толгод нь Азийн дийлэнх том гол мөрний усны эх ундарга болдог юм. Энэтхэг, Хятадын нутагт гамшиг авчирсан саяхны их хэмжээний үерийн ус нь Хятад улс Төвөдийг хүч хэрэглэн эзлэн түрэмгийлсний дараа ой модыг ихээр нь тайран устгаж, байгаль орчныг эвдэн сүйтгэсэн буруутай үйл ажиллагаанаас тодорхой хэмжээнд хамааралтай юм.
Мянга гаруй жилийн турш төвөдийн ард түмэн бид өөрсдийн амьдардаг өндөрлөг нутгийнхаа амьд ахуй, орчны эмзэг тэнцвэрийг хадгалахын тулд шашны болоод байгаль орчны үнэ цэнэт зүйлсийг хэвшүүлэн, даган мөрдөж ирсэн юм. Бурхан багшийн заасан хүч үл хэрэглэх, энэрэн нигүүлсэхүйн сургаал номлолоор жигүүрлэн, уул нуруудаараа хамгаалуулан, амьдралын төрөл зүйл бүрд хүндэтгэлтэйгээр хандахын хамт хөрш улсуудаа ч амар амгалан байлгасаар ирсэн билээ.
Энэ цаг үед байгаль орчныг хамгаалах тухай, түүн дотроо зэрлэг ан амьтан, ой шугуй, тэнгис далай, гол мөрөн, уул нуруудын тухай ярихдаа хамгийн чухал нь аливаа тодорхой арга хэмжээнүүдийг авч хэрэгжүүлэх шийдвэр нь бидний зүрх сэтгэлээс үүдэлтэй байх ёстой гэдгийг ойлгох шаардлагатай юм. Миний бодлоор бидний гэр орон болсон энэ үзэсгэлэнтэй цэнхэр гаргаар зогсохгүй энэ дэлхий дээр бидэнтэй хамт зэрэгцэн оршиж буй тоо томшгүй хамаг амьтны тусын тулд чин зүрх, сэтгэлээс бүх нийтийн үүрэг хариуцлагыг ухамсарлан хөгжүүлэхэд оршиж байна.
1992 оны 7 дугаар сарын 16-ны Ньюсвик сэтгүүлийн нийтлэл
