Баян ядуу, баруун зүүний гэх зэрэг дэлхийн олон улс оронд хийсэн айлчлалынхаа үеэр би тансаглал, таашаалд умбасан болоод өвчин зовлонд нэрвэгдсэн олон янзын хүнийг олж харж байлаа. Шинжлэх ухаан, технологийн хөгжил дэвшил нь шугаман, тоон төдий өсөлт болж, хөгжил цэцэглэлт гэдэг нь олон хотод орд харш, өндөр байшин боссон төдийгөөр илэрч байна. Ийм өсөлт хөгжлийн дүнд эх дэлхийн минь амьдралын суурь болсон байгаль орчны тэнцвэр ноцтой алдагдан, доройтож байна.
Өнгөрсөнд төвөдийн ард иргэд бид өөрийн нутагтаа бохирдол гэдэг зүйлд санаа зоволгүй, онгон цэвэр байгальдаа аз жаргалтай амьдарч байжээ. Тэгтэл өнөөдөр Төвөд оронд ч тэр, бүх дэлхийд ч тэр байгаль, хүрээлэн буй орчны гамшиг машид эрчимжиж байна. Бид бүх нийтийн хариуцлагаа ухамсарлаж, үүний эсрэг зохион байгуулалттай хамтын хүчин зүтгэлээр ажиллахгүй бол биднийг тэтгэн дэмждэг эмзэг экосистем эвдрэн, эх дэлхийд минь засаж залруулах боломгүй ноцтой хохирол тохиох нөхцөл үүсжээ хэмээсэн бодрол хүчтэй төрөгдөж байна.
Доорх дууллыг өөрийн гүн гүнзгий сэтгэл зовнилоо илэрхийлэхийн хамтаар санаа тавьж, анхаарал хандуулан буй хүн бүр энэ байгаль орчноо хамгаалан хадгалж, учирч буй гамшиг, эвдлэл сүйтгэлийг нь зогсоон, эргэж засан сэргээхийн тулд тасралтгүй хичээл зүтгэлийг гаргаасай хэмээн хүсэн уриалж зохиосон билээ.
Аяа бүхнийг болгоогч түүнчлэн гэтэлсэн
Шагжийн удамд мэндэлсэн ханьцашгүй нэгэн
Бүхэнд түгсэн мөн чанарыг танигч
Байгаль хийгээд амьд амьтан бүгдийн хооронд
Сансар хийгээд нирвааны хооронд
Хөдлөгч хийгээд үл хөдлөгч бүгдийн хооронд
Шүтэн барилдлага бүгдийг оносон
Бүхий л ертөнцөд энэрэл нигүүлслийн эрхээр сургаалаа хайрласан
Дээдэс та минь биднийгээ соёрхож хайрла.
Аяа, аврагч Жанрайсаг
Бурхан бүгдийн энэрэл нигүүлслийн хувилсан дүр
Тандаа соёрхол өргөе
Бидний сэтгэлийг боловсруулж,
Зүүд зэрэглээнээс ангид мөн чанарыг үзэхэд болгоож хайрла.
Бидний бэртэгчин “би”-д барьсан үзэл
Тэргүүлэшгүй цагаас сэтгэлд гүн суурьшиж
Амьтад нийтийн үйлийн эрхээр бүтсэн энэ дэлхий ертөнцийг
Ариг гамгүй бохирдуулан хордуулж, эвдэн сүйтгэж байна.
Нуур цөөрмүүд тунгалаг, сэрүүн чанараа алдаж
Агаар орчин хордож
Одод тэнгэрийн дээвэр задарснаар
Амьтад урьд үзээгүй өвчин зовлонд нэрвэгдэв.
Үзэмж төгөлдөр мөнх цаст уулс
Урьдын сүрээ алдан бөхийж, ус болон урсаад
Агуу уужим тэнгис далай эхлэлгүйгээс хадгалсан тэнцвэрээ алдан
Арал, хошуудыг үерт автуулвай.
Гал, ус, салхины аюул хэтрэн дэлгэрээд
Аагим халуун нь өтгөн ой шугуйдыг минь хатаамуй
Урьдад үгүй хүчит хар салхис газар дэлхийг доргион,
Далайн ус төрөлх давсаа алдан элдэв бодисын шинжид урважухуй.
Хүн төрөлхтөн хөрөнгө чинээгээр үл дутсан ч
Харин цэвэр агаар тэдэнд дутагдвай.
Бороо хур, усны урсгал байв чиг
Баялаг шим үгүй ердийн шингэн адил.
Хүмүүн төрөлхийтэн хийгээд
Хуурай газар, усанд амьдрагч тоолшгүй олон амьтан
Хорт өвчинд бачууран шаналж,
Оюун сэтгэл нь залхууралд автан,
Тэнэглэл, мунхралаар булингартсан
Бие хийгээд сэтгэлийн цог баясал нэгэнт үгүй болжээ.
Энхрий эх болсон газар дэлхийгээ бид
Элдэв бусаар хэрэгцээгүй бохирдуулсаар
Ой модсыг ухвар мөчид шуналаа хангахаар тайрч,
Онцгой шимт хөрс газрыг хоосон цөлд хувиргажухуй.
Судар ном хийгээд анагаах ухаан бас одон орны судлалд
Сайтар дүрсэлсэн гадаад сав ертөнц ба
Хүмүүний дотоод ертөнц шүтэн барилдлагат мөн чанартайг
Хүмүүс бидний энэ цагийн үйлээс
Харагдаж баймуй, илхэн баймуй.
Хөрс дэлхий амьтан бүгдийн орон гэр,
Хөдлөгч хийгээд үл хөдлөгч бүгдийн хувьд ижил тэнцүү хэмээн
Үнэний дуу хоолойгоор Бурхан багш айлдан
Үүнийгээ ч баталж газар дэлхийг гэрчид барьжээ.
Эрхэм нэгэн өөрийн эхийн энэрэл хайрыг ухаарч
Эргээд ачлалыг хариулахад шамддагийн адилаар
Амьтан бүгдийг тэгшид барьж тэтгэн тэжээсэн
Ачит эх дэлхийгээ хайрлан энхрийлэх нь зүйд нийцмүй.
Дөрвөн махбодын тунгалаг, цэвэр байгалийг сүйтгэж,
Хүмүүн төрөлхтний сайн сайхныг эвдэх замаа орхиод
Бүгдэд өгөөжтэй буяны сайн үйлсэд өөрсдийгөө зориулагтун.
Модны дор мэндэлсэн агуу гайхамшигт Будда
Модны дор ч мунхгаас хагацаж, гэгээрлийн хутгийг олжээ
Хоёр модны дор ч нирваанд одсон тэрбээр
Хүндэтгэлийн дээдийг модонд өргөж байсан нь илхэн байнам.
Манзуширийн хувилгаан Зонхова богдын
Мэндэлсэн газрыг ч тэмдэглэж
Зуун мянган бурхны дүртэй
Сандаал мод ургасан билээ.
Дээд төрлийн зарим тэнгэрүүд хийгээд
Доод лусын амьтад, газрын хүчит савдгууд ч
Суурьшиж модонд оршиж болдгийг
Судар номоос сурвалжлах боломж буй.
Ургаж буй мод салхисыг ариусган
Амьдралын агаарыг бидэнд бэлэглэдэг
Нүдний чимэг, сэтгэлийн амгалан
Нөмөр болсон сүүдрийн ая тух хэчнээн сайхан.
Винайн ёсонд Бурхан багш залуу модсыг арчлан тэтгэхийг
Хуврагуудад зааж, сургаалаа үлдээжээ
Бут, мод, цэцэгсийг тарин ургуулах нь
Буяны үйл болохыг үүнээс мэдүүштэй.
Амьд ургамал модсыг тасдан
Үр үндэс, үзэсгэлэнт ногоон байгалийг эвдэхийг
Бурхан багш хуврагуудад хоригложухуй
Бусад эгэл ардад ч бурууг номлосныг
Ухаарал болгон бид суралцан
Унаган байгалиа хамгаалах ёстой бус уу.
Тэнгэрийн оронд ой модны
Навч мөчир нь сэрчигнэн дуугарахад
Бурхны адис, соёрхлыг сацруулан
Багш түүний мөнх бусын номлол хийгээд
Бусад сургаал айлдвар тэргүүтнийг
Цуурай адилаар түгээдэг гэнэм.
Мод нь хур бороог дуудан авчирна
Мэдээж бас хөрсний шимийг ч тэжээн тэтгэнэ
Хүслийг хангагч галбирсан мод газар дэлхийд ургасан лугаа
Хүмүүн хийгээд амьтан бүгдийн хэрэгцээ юуг хангаж байнам.
Эрт цагийн өвөг дээдэс
Эдгээр моддын үр жимсийг хүртэж,
Навчсаар нь хувцаслаж, галд нь дулаацан
Аюулын үед ой модонд
Аврагдахын тулд нуугддаг байж.
Шинжлэх ухаан, технологийн шинэ үед ч
Сүүдэр бараадахдаа модыг хайж
Суудаг сандал, хэвтдэг ор болгон
Сэтгэл асаж уур хилэн бадрахуйд
Сэрүүцэж тайвшрахад мод л үйлчилж байнам.
Ой шугуйд энэ дэлхийн амьдрал бүгд оршино
Оргүй устсанаар Жамбу модны орон мэт
Эзгүй хоосон, ээрэм цөл болж хувирмуй.
Амьтан бүгдэд аминаас нь илүү чухал зүйл үгүй гэнэм
Агуу Будда үүнийг таньж, Винайн ёсонд
Амьдрал оршигч ус хийгээд орчинг эвдэж бусниулахыг
Адил утгаар хуврагуудад хорьж зарлиглажухуй.
Хималайн алслагдмал нутаг
Хуучин цагийн Төвөдийн оронд
Агнах хийгээд загасчлах, заримдаа
Аглагт элдэв зүйлийг барьж босгохыг ч
Хорьдог байсан нь дээдийн уламжлал
Ховор, гэмгүй, хандах эзэнгүй ан амьтдыг
Хадгалж, хамгаалахын тулд ажгуу.
Бусад амьтдын амь насаар
Бодсон юм үгүй, эргэлзээ үгүй
Тоглон наадаж зугаагаа гарган,
Ангийн хорхой, загасчлалын эрдэм гэж
Атгаг хүсэл, шуналын сэтгэлээ тэжээхүй нь
Огтоос хэрэггүй, ойворгон зант гэм нүгэл
Олон амьтдын суурь эрхийг зөрчсөн үйл.
Хорвоо ертөнц хийгээд бүхий л амьтан
Хөдлөх ба үл хөдлөх юмс бүгдийн
Хоорондын шүтэн барилдлагыг мэдсэнээр
Хүн бүр хичээл зүтгэлдээ хойрогшон үл сууж
Хадгалан авч үлдэхэд үнэнхүү сэтгэлээр хандмуй.
Аль нэг өдөр, сар хийгээд жилийг төлөвлөн
Амлалт хариуцлагаа биелүүлж, мод тарьснаар
Амьтдад жаргалыг авчраад үл барам
Ашдын тус, сайхныг бүтээмүй.
Зөв сайныг ажиглан анзаарч
Зөрүү буруу үйлээс татгалзан
Энэ дэлхийн хөгжил цэцэглэлд
Эрч, шимийг өгч тэтгэн дээдлэх болтугай.
Үүний эрхээр амьд бүхэн сэргэн дэлгэрэх болтугай
Улмаар цааш сав шим бүгдэд түгэн тархаж
Унаган цэнгэл, цэвэр жаргал дээш дээш арвижих болтугай.
Энэхүү шүлгийг Дээрхийн гэгээн Далай лам Энэтхэгийн ард түмэнд Бурхан багшийн сэрэг дүрийг өргөн барих ёслол мөн 1993 оны 10 дугаар сарын 2-нд Шинэ Дели хотод болсон “Байгаль орчны хариуцлага: Бурхны шашны хүрээн дэх хэлэлцүүлэг” Олон улсын хурал эхэлснийг тохиолдуулан шүлэглэсэн билээ (Шүлэг, дууллын эмхэтгэл, төвөд, англи хэлээр Шинэ Дели хотын Төвөдийн төвд хэвлэв).
